Ko'plab kichik tadbirkorlar bir xil yo'lni bosib o'tadi: dastlab o'zi hamma ishni qiladi, keyin ish ko'payadi, qo'shimcha qo'l kerak bo'ladi — va shu yerda boshlanadi qiyinchilik. Rasmiy yollash qanday bo'ladi? Soliqlar qancha? Qanday hujjatlar kerak? Va agar "qo'ldan qo'lga" bersam nima bo'ladi?
Ushbu maqolada O'zbekistonda birinchi xodimni rasmiy yollashning barcha bosqichlarini ko'rib chiqamiz. Aniq raqamlar, real misol va eng muhim — amaliy yo'l-yo'riq bilan.
Birinchi savol: siz uchun xodim kerakmi yoki pudratchi yetarlimi?
Ko'p tadbirkorlar "xodim yollash" va "pudratchidan xizmat olish" o'rtasidagi farqni tushunmaydi. Bu tushunmovchilik ko'pincha soliq muammolariga olib keladi.
Mehnat shartnomasi qachon kerak?
Agar:
- Odam sizning jadvaling bo'yicha, muntazam ravishda ishlasa
- Siz unga vazifasini, qanday va qachon bajarishni aytsangiz
- U sizning joyingiz va jihozingizdan foydalansa
- Boshqa mijozlari bo'lmay, faqat sizga ishlasa
Bu — mehnat munosabati. Huquqiy ravishda rasmiylashtirish uchun mehnat shartnomasi kerak.
Fuqarolik-huquqiy shartnoma qachon to'g'ri?
Agar:
- Aniq bir loyiha bor va natija belgilangan (veb-sayt yaratish, reklama banner dizayni)
- Ishlash vaqti va joyi erkin
- Ijrochi boshqa mijozlarga ham xizmat ko'rsatadi
- Ijrochi o'z jihozida ishlaydi
Bu holda pudrat shartnomasi (fuqarolik-huquqiy shartnoma) ishlatiladi.
Muhim: Soliq organlari pudrat shartnomasini mehnat shartnomasiga aylantirishi mumkin, agar ijrochi aslida "xodim kabi" ishlayotgan bo'lsa. Bunday holda barcha to'lanmagan soliqlar va jarimalar to'lanadi.
| Mezon | Mehnat shartnomasi | Pudrat shartnomasi |
|---|---|---|
| Ish vaqti | Ish beruvchi belgilaydi | Ijrochi o'zi belgilaydi |
| Natija vs jarayon | Jarayon | Aniq natija |
| Jihozlar | Ish beruvchi ta'minlaydi | Ijrochi o'zida |
| Davomiylik | Doimiy | Bir martalik/loyiha |
| Soliq yuki | JSST + ijtimoiy + INPS | Faqat JSST 12% |
Yollashdan oldin: tayyorgarlik bosqichi
Birinchi xodimni rasmiy yollashdan oldin bir necha muhim qarorlar qabul qilinishi kerak.
YATT yoki MChJ: kim xodim yollayoladi?
Ikkalasi ham xodim yollayoladi. Hech qanday cheklov yo'q.
YATT (yakka tartibdagi tadbirkor): xodim yollash huquqi bor, soni cheklanmagan. Mehnat shartnomasi tuziladi, soliqlar to'lanadi — huddi MChJ kabi.
MChJ: xodim yollash yanada tabiiy — kompaniya yuridik shaxs sifatida ish beruvchi bo'ladi.
Minimal ish haqi 2026 yilda
O'zbekistonda belgilangan minimal ish haqi — 1 050 000 so'm oyiga. Bundan past ish haqi to'lash qonunga xilof. "O'zimiz kelishdik" degan bahona ish bermaydi — ish beruvchi javobgar bo'ladi.
Kerakli hujjatlar ro'yxati
Xodimdan olinadi:
- Pasport (asl nusxa tekshirish uchun + ko'chirilma)
- PINFL (shaxsiy identifikatsiya raqami — pasportda ko'rsatilgan)
- Mehnat daftarchasi (oldindan tajribasi bo'lsa)
- Harbiy guvohnoma (harbiy yoshdagi erkaklar uchun)
- Diplom yoki malaka hujjati (lavozim talab qilsa)
- Tibbiy kitob (oshxona, ta'lim, tibbiyot xodimlari uchun)
Ish beruvchi tomonidan tayyorlanadi:
- Ishga qabul qilish buyrug'i (ikki nusxa)
- Mehnat shartnomasi (ikki nusxa — har bir tomonga bittadan)
- Lavozim yo'riqnomasi (majburiy emas, lekin tavsiya etiladi)
- Mehnat muhofazasi bo'yicha yo'riqnoma protokoli
Mehnat shartnomasi: nima yozilishi shart?
O'zbekiston Mehnat kodeksi bo'yicha mehnat shartnomasi yozma shaklda tuzilishi shart. Og'zaki kelishuv — qonunsiz.
Majburiy bandlar:
1. Tomonlar: Ish beruvchining to'liq nomi (YATT — FIO + STIR, MChJ — kompaniya nomi) va xodimning to'liq ismi.
2. Lavozim va vazifalar: Aniq ko'rsatilishi kerak — "konditer" emas, "asosiy konditer, tort va pishiriq tayyorlash".
3. Ish joyi: Manzil yoki bo'linma.
4. Ishga kirish sanasi
5. Shartnoma muddati: Muddatsiz (asosiy holat) yoki muddatli (sana ko'rsatiladi).
6. Ish haqi: Oylik tarif, ustamalar, to'lovlar tartibi (oyda kamida 2 marta).
7. Ish vaqti rejimi: Kunlik soat, dam olish kunlari.
8. Sinov muddati: Ko'pi bilan 3 oy oddiy xodimlar uchun, 6 oy rahbarlar uchun.
9. Ta'til: Kamida 15 ish kuni yiliga.
Sinov muddati haqida muhim
Sinov muddatida xodim barcha huquqlarga ega — shu jumladan to'liq ish haqiga. "Sinov davrida yarim maosh" — qonunsiz. Sinov muddati shartnomada yozilmasa — u yo'q deb hisoblanadi.
mehnat.uz da ro'yxatdan o'tkazish: majburiy qadam
2022 yildan boshlab O'zbekistonda barcha mehnat shartnomalariga mehnat.uz portalida ro'yxatdan o'tish majburiy.
Qanday ishlaydi:
- Ish beruvchi mehnat.uz ga bir marta ro'yxatdan o'tadi
- Shartnoma imzolangandan so'ng 3 ish kuni ichida xodim ma'lumotlari va shartnoma kiritiladi
- Elektron tasdiqlash olinadi
Bu jarayon 15–30 daqiqa vaqt oladi. Bepul. Lekin bu qadamni o'tkazib yuborish — jarimaga olib keladi. Ro'yxatdan o'tmagan mehnat shartnomasi norasmiy ish kabi ko'riladi.
mehnat.uz da o'zgartirish kiritish
Har qanday o'zgarish — lavozim, maosh, ta'til, ishdan bo'shatish — 3 ish kuni ichida tizimda yangilanishi kerak.
2026 yilda ish haqi soliqlari: to'liq hisob
O'zbekistonda ish haqi uchta majburiy to'lovga tortiladi. Har birini alohida ko'rib chiqaylik.
JSST — jismoniy shaxslardan olinadigan soliq (daromad solig'i)
Stavka: 12% — yassi stavka, progressiv jadval yo'q. 1 million maosh uchun ham, 10 million uchun ham bir xil foiz.
Kim to'laydi: ish beruvchi xodim maoshidan ushlab qoladi va byudjetga o'tkazadi.
Ijtimoiy soliq
Stavka: 12% hisoblanilgan maoshdan. Bu ish beruvchi solig'i — xodim maoshiga qo'shimcha ravishda ish beruvchi to'laydi.
Kim to'laydi: ish beruvchi o'z mablag'laridan.
INPS — individual jamg'arma pensiya hisobi
Stavka: 4% hisoblanilgan maoshdan. Xodim hisobidan ushlab qolinib, uning shaxsiy pensiya hisobiga o'tkaziladi.
Kim to'laydi: ish beruvchi xodim maoshidan ushlab qoladi.
"Qo'lga beradigan" summadan hisob qilish
Amalda "xodim oyiga 2 500 000 so'm qo'lga olsin" deya kelishiladi. Lekin bu qanday hisoblanadi?
Formulasi: Hisoblanilgan maosh (gross) = Qo'ldagi summa / (1 - JSST% - INPS%) = 2 500 000 / (1 - 0.12 - 0.04) = 2 500 000 / 0.84 = 2 976 190 so'm
| Ko'rsatkich | Hisob | Summa |
|---|---|---|
| Hisoblanilgan maosh (gross) | — | 2 976 190 so'm |
| JSST ushlab qolinadi (12%) | 2 976 190 × 12% | 357 143 so'm |
| INPS ushlab qolinadi (4%) | 2 976 190 × 4% | 119 048 so'm |
| Xodim qo'lga oladi | 2 976 190 - 357 143 - 119 048 | 2 500 000 so'm |
| Ijtimoiy soliq — ish beruvchi (12%) | 2 976 190 × 12% | 357 143 so'm |
| Ish beruvchining jami xarajati | 2 976 190 + 357 143 | 3 333 333 so'm |
Xulosa: xodimga 2 500 000 so'm beradigan bo'lsangiz, jami xarajatingiz taxminan 3 333 000 so'm bo'ladi.
Turli maosh darajalari uchun jadval
| Qo'ldagi summa | Gross (hisoblanilgan) | JSST (12%) | INPS (4%) | Ijtimoiy soliq (12%) | Ish beruvchi jami xarajati |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 000 000 | 1 190 476 | 142 857 | 47 619 | 142 857 | 1 333 333 |
| 1 500 000 | 1 785 714 | 214 286 | 71 429 | 214 286 | 2 000 000 |
| 2 000 000 | 2 380 952 | 285 714 | 95 238 | 285 714 | 2 666 666 |
| 2 500 000 | 2 976 190 | 357 143 | 119 048 | 357 143 | 3 333 333 |
| 3 500 000 | 4 166 667 | 500 000 | 166 667 | 500 000 | 4 666 667 |
| 5 000 000 | 5 952 381 | 714 286 | 238 095 | 714 286 | 6 666 667 |
Oddiy koeffitsient: ish beruvchining jami xarajati = qo'ldagi summa × 1.333.
Amaliy misol: Toshkentdagi nonvoyxona birinchi konditer yollaydi
Malika xonim Toshkentning Sergeli tumanida nonvoyxona ochgan. Bir yil o'zi ishlagandan so'ng, buyurtmalar ko'paydi — birinchi yordamchi yollash vaqti keldi.
Vaziyat: Doimiy konditer, har kuni ertalab soat 6:00 dan 13:00 gacha, nonvoyxona jihozlarida ishlaydi. Bu — aniq mehnat munosabati, pudrat shartnomasi emas.
Kelishuv: Konditerga qo'lga oyiga 2 000 000 so'm beriladi.
Bosqichlar bo'yicha Malika nima qildi:
1-bosqich. Hujjatlar to'plash Konditerdan: pasport, PINFL, mehnat daftarchasi, tibbiy kitob (oshxona xodimi uchun majburiy).
2-bosqich. Mehnat shartnomasi tuzish Shartnomaga kiritildi:
- Lavozim: konditer-pishiriqchi
- Ish joyi: Toshkent sh., Sergeli t., [aniq manzil]
- Maosh: 2 380 952 so'm gross (qo'lga 2 000 000 so'm)
- Ish vaqti: 7/0, 6:00–13:00
- Sinov muddati: 2 oy
- Ta'til: 15 ish kuni
3-bosqich. mehnat.uz da ro'yxatdan o'tish Malika mehnat.uz ga kirdi, "Mehnat shartnomalarini ro'yxatdan o'tkazish" bo'limidan shartnomani kiritdi. 20 daqiqa ketdi.
4-bosqich. Soliq hisobi
| Ko'rsatkich | Summa |
|---|---|
| Gross (hisoblanilgan maosh) | 2 380 952 so'm |
| JSST (12%) — ushlab qolinadi | 285 714 so'm |
| INPS (4%) — ushlab qolinadi | 95 238 so'm |
| Konditer qo'lga oladi | 2 000 000 so'm |
| Ijtimoiy soliq (12%) — Malika to'laydi | 285 714 so'm |
| Malika uchun jami xarajat | 2 666 666 so'm |
5-bosqich. Oylik to'lovlar Har oy, keyingi oyning 15-sanasigacha Malika shaxsiy soliq kabineti orqali to'laydi:
- JSST: 285 714 so'm
- INPS: 95 238 so'm
- Ijtimoiy soliq: 285 714 so'm
Har chorakda — 6001 shaklidagi deklaratsiya.
O'zbek tadbirkorlarning keng tarqalgan xatolari
Xato 1: Telefon orqali pul o'tkazish (shartnomasisiz)
Kichik biznesda keng tarqalgan holat: "Oyiga 2 million berdim, hammasi qog'ozda emas, lekin o'zaro kelishamiz". Bu — eng xavfli holat.
Nega? Sababi, xodim istalgan vaqtda bandlik inspeksiyasiga murojaat qilishi mumkin. Yoki bo'lmasa, ish beruvchi va xodim o'rtasidagi munosabat yomonlashsa — xodim telefon tarxi orqali to'lovlarni isbotlab, "mehnataqa" talab qilishi mumkin. Sud amaliyotida bunday holatlar ko'p.
Yechim: Har qanday muntazam to'lov — shartnomada yozilib, bank orqali o'tkazilsin.
Xato 2: "Sinov davrida yarim maosh"
Ko'plab ish beruvchilar sinov davrida "yarim maosh" to'lashadi. Bu qonunga xilof. Sinov davrida ham to'liq maosh to'lanadi.
Yechim: Sinov muddatini shartnomada ko'rsatib, to'liq maosh to'lang. Sinov davrida ish sifati yoqmasa — muddati oxirigacha ogohlantiring va 3 kunlik muhlat bilan ishdan bo'shating.
Xato 3: mehnat.uz ga kiritishni unutish
Shartnoma imzolangan, lekin mehnat.uz da ro'yxatdan o'tilmagan. Biror tekshiruv bo'lsa — bu norasmiy ish sifatida ko'riladi. Jarima: har bir norasmiy xodim uchun 10–50 bazaviy hisoblash miqdori.
Yechim: Shartnoma imzolangan kunning o'zida yoki ertasiga mehnat.uz da ro'yxatdan o'ting. Bu 20 daqiqa vaqt oladi.
Xato 4: Ish haqi oyda bir marta to'lash
Mehnat kodeksi oyda kamida 2 marta to'lashni talab qiladi: avans (15–25 sana) va asosiy to'lov (keyingi oyning 1–10 sanasi). "Xodim o'zi rozi bo'lgan" bahona yordam bermaydi.
Yechim: Avans va asosiy to'lov jadvalini korxona ichki qoidasida belgilang va amal qiling.
Xato 5: Soliq to'lovini kechiktirish
Ko'pchilik ish beruvchilar "keyinroq to'larman" deb, soliq to'lovlarini bir necha oy yig'ib qoldiradi. Har bir kechikkan kun uchun penyalar qo'shiladi.
Yechim: Har oy 15-sanasigacha to'lash uchun eslatma (reminder) qo'ying. Oylik 15–20 daqiqa — jarima va penyadan saqlanish.
Norasmiy to'lov uchun jarimalar
O'zbekistonda norasmiy yollash uchun javobgarlik sezilarli darajada oshirilgan.
Mehnat shartnomasisiz ishlash uchun:
- Ish beruvchiga jarima: 10 dan 50 BHM gacha har bir xodim uchun
- 2026 yilda BHM = 340 000 so'm
- Jami: 3 400 000 – 17 000 000 so'm har bir norasmiy xodim uchun
To'lanmagan soliqlar uchun:
- To'lanmagan summaning to'liq qayta undirishi
- 20% jarima to'lanmagan summadan
- 0,033% penyа har bir kechiktirilgan kun uchun
Tekshiruv qanday bo'ladi?
Soliq xizmati va Bandlik vazirligi inspektorlari rejali va rejalashmagan tekshiruvlar o'tkazadi. Rejalashmagan tekshiruv uchun asos:
- Xodimning shikoyati (shu jumladan sobiq xodim)
- Soliq deklaratsiyasidagi anomaliya (ko'p aylanma, soliq ozligi)
- Bank hisobi orqali shubhali operatsiyalar haqida signal
Tekshiruv usuli oddiy: inspektor ish joyiga keladi, haqiqiy xodimlarni sanaydi va mehnat.uz dagi ro'yxat bilan taqqoslaydi. Farq topilsa — har bir norasmiy xodim uchun jarima.
Xodimga kafolatlar: ish beruvchi majburiyatlari
Rasmiy yollash nafaqat soliqlar degani — bu xodim oldidagi huquqiy majburiyatlar ham.
Yillik ta'til
Kamida 15 ish kuni yiliga, maosh saqlanadi. Ta'til puli ta'tildan kamida 3 kun oldin to'lanadi. Ta'tilsiz ishlash uchun "bonus" to'lash qonunga zid — ta'tilni pul bilan almashtirish faqat ishdan bo'shashda ruxsat etiladi.
Kasallik varag'i
Kasallik tufayli vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlikda:
- Dastlabki 2 kun ish beruvchi hisobidan
- 3-kundan boshlab davlat ijtimoiy sug'urta fondi hisobidan
Homiladorlik ta'tili
Davlat sug'urta fondi orqali to'lanadi, lekin ish beruvchi orqali rasmiylashtiriladi.
Ishdan bo'shatishdan himoya
Xodimni "sababsiz" ishdan bo'shating — Mehnat kodeksiga zid. Ishdan bo'shatish uchun qonuniy asos kerak:
- Shtatni qisqartirish (2 oy oldin ogohlantirish + kompensatsiya)
- Lavozimga mos kelmaslik (attestatsiya natijasida)
- Tizimli tartib buzarlik (intizomiy jazolar hujjatlarda)
- Sababsiz kelmay qolish, ishda mast holda bo'lish
Homilador ayolni ishdan bo'shatib bo'lmaydi (korxona tugatilgandan tashqari). Ta'tilda yoki kasallikda bo'lgan xodimni ishdan bo'shatib bo'lmaydi.
Ishdan bo'shatish: to'g'ri qadamlar
Xodim bilan to'g'ri xayrlashish — yollashday muhim.
Ishdan bo'shatish tartibi:
1. Ishdan bo'shatish buyrug'i chiqariladi (asosi ko'rsatiladi)
2. Oxirgi ish kuni to'liq hisob-kitob:
- Qolgan ish haqi
- Foydalanilmagan ta'til uchun kompensatsiya (har bir kuniga = oylik maosh / 25.4)
- Boshqa qonuniy to'lovlar
3. mehnat.uz da ma'lumot yangilanadi (3 ish kuni ichida)
4. Mehnat daftarchasi qaytariladi yoki rasmiylashtiriladi
Shtatni qisqartirishda qo'shimcha majburiyatlar:
- 2 oy oldin yozma ogohlantirish
- O'rtacha oylik maosh miqdorida kompensatsiya
Hisobot: nima, qachon va qanday
Xodim yollagandan so'ng muntazam hisobot majburiyatlari boshlanadi.
Har oyda (keyingi oyning 15-sanasigacha):
- JSST ni byudjetga o'tkazish
- INPS ni byudjetga o'tkazish
- Ijtimoiy soliqni byudjetga o'tkazish
Har chorakda (chorak tugagandan keyingi oyning 25-sanasigacha):
- 6001 shakli — jismoniy shaxslar daromadlari va ushlab qolingan soliqlar bo'yicha umumiy hisobot
- my.gov.uz soliq kabineti orqali topshiriladi
Yil boshida:
- Yillik hisobot bo'yicha yakuniy ma'lumotlar
Fuqarolik-huquqiy shartnoma bo'yicha soliqlar
Jismoniy shaxs (YATT bo'lmagan) bilan pudrat shartnomasi tuzilganda:
- JSST (12%): ish beruvchi ushlab qoladi va to'laydi
- Ijtimoiy soliq: to'lanmaydi
- INPS: to'lanmaydi
Bu mehnat shartnomasiga nisbatan arzonroq — faqat 12% JSST. Lekin faqat haqiqatan pudrat munosabati bo'lganda qo'llaniladi.
FAQ: O'zbekistonda birinchi xodimni yollash haqida savollar
YATT xodim yollayolami? Ha. YATT ham MChJ kabi xodim yollayoladi. Mehnat shartnomasi tuziladi, soliqlar to'lanadi. Hech qanday cheklov yo'q.
Xodim chet el fuqarosi bo'lsa nima bo'ladi? Chet el fuqarosini faqat ish ruxsatnomasiga ega bo'lganda yollash mumkin. Ruxsatnoma rasmiylashtirilmasa — ish beruvchiga ham, xodimga ham jarima. Ruxsatnoma olish uchun Bandlik vazirligiga murojaat qiling.
mehnat.uz ga o'zim kirolmayman, yordam bormi? Soliq maslahatchilariga murojaat qilish mumkin. Biroq ko'pchilik ish beruvchilar portalni mustaqil o'zlashtiradi — interfeys o'zbek tilida, qo'llanma mavjud. Yaqin soliq inspeksiyasi ham konsultatsiya beradi.
Agar xodim kasallikka chiqsa, kim to'laydi? Dastlabki 2 kun — siz (ish beruvchi) to'laysiz. 3-kundan boshlab davlat sug'urta fondi to'laydi, lekin kassallik varag'i rasmiylashtirilgan bo'lishi kerak. Shuning uchun rasmiy yollash ayniqsa muhim.
Qachon birinchi soliq hisobotini topshiraman? Xodim yollanib, birinchi maosh to'langan oydan keyingi oy 15-sanasiga qadar soliqlar o'tkaziladi. Chorak hisoboti — chorak tugagandan keyingi oyning 25-sanasigacha.
Xodimga ish beruvchi xarajatida ovqat berish, transport kompensatsiyasi — ular soliqlanadimy? Ha. Xodimga to'lovning har qanday turi — ovqat, transport, bayramlik mukofot — ish haqi sifatida JSST va boshqa soliqlarga tortiladi. Faqat maxsus holatlarda soliq imtiyozlari mavjud (masalan, xizmat safari xarajatlari belgilangan normativ miqdorlarda).
Sinov muddatida xodimni osongina ishdan bo'shatsa bo'ladimi? Sinov muddatida ish beruvchi 3 kunlik ogohlantirish bilan shartnomani bekor qilishi mumkin — sababini aytib. Lekin bu xodim mehnat huquqlaridan mahrum degani emas. Sinov davrida ham to'liq maosh, dam olish, kasallik varag'i to'lanadi.
Agar xodim o'zi ketmoqchi bo'lsa? Xodim 2 haftalik ogohlantirish berib, istalgan vaqtda ishdan ketishi mumkin. Ish beruvchi uni "ushlab qolishga" haqli emas. Oxirgi kuni to'liq hisob-kitob qilinadi.
Biznes bo'sh turgan paytda xodimga maosh to'lash shart? Ha. Agar ish bo'lmasa ham, ish beruvchining aybiga ko'ra turib qolish bo'lsa — o'rtacha maoshning kamida 2/3 miqdorida to'lanadi. Xodimning aybi bo'lsa — to'lanmaydi. Bu Mehnat kodeksida aniq yozilgan.
Sovg'a yoki bonus berish mumkinmi? Ha, lekin ish haqiga qo'shimcha sovg'a va bonus ham soliqqa tortiladi. Bu haqidagi tartibni ichki qoidalarda yoki bonus to'g'risidagi alohida buyruqda belgilash kerak.
Xulosa
Birinchi xodimni rasmiy yollash — bu bir haftalik hujjat ishi va oyiga qo'shimcha soliq to'lovlari. Lekin bu investitsiya o'zini qoplaydi: siz sud da'vosidan himoyalanasiz, xodim ishiga mas'uliyat bilan yondashadi va biznesingiz rasmiy ravishda o'sadi.
Asosiy formulani eslab qoling: xodimga qo'lga beradigan summaning taxminan 1.33 baravar miqdori ish beruvchi uchun haqiqiy xarajat. 2 000 000 qo'lga bersangiz — 2 666 000 to'laysiz. Bu raqamni byudjetga tering — birinchi ish kunidanoq.
Eng muhim qadam: mehnat.uz da ro'yxatdan o'tish. Bu majburiy, bepul va tekshiruvdan himoyalanish uchun eng muhim hujjat. Shartnoma imzolangandan keyin 3 kun — belgilangan muddat.
Omad tilaymiz biznesingizda!