Samarqanddagi kichik kafe egasi oshpaz bilan «qo'lga 5 000 000 so'm» deb kelishdi va shu raqamni mehnat shartnomasiga oylik sifatida yozdi. Bir oydan keyin oshpazning kartasiga 4 400 000 so'm tushdi va u yetishmayotgan 600 000 so'mni so'rab keldi. Yana ikki oydan so'ng buxgalter kafe egasiga shu bitta oshpaz uchun oyiga 6 363 636 so'm sarflanayotganini ko'rsatdi.
Ikkala muammo bitta xatodan chiqqan: «qo'lga tegadigan summa» bilan «hisoblangan summa» o'rni almashtirilgan. O'zbekistonda bu ikki raqam orasida 12% jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i turadi, hisoblangan summaning ustiga esa ish beruvchi yana 12% ijtimoiy soliq to'laydi. Xodim kartasidagi summa bilan kassadan chiqadigan summa taxminan 27% farq qiladi.
Quyida butun zanjir: ish haqi nimalardan yig'iladi, uni oldinga va orqaga qanday hisoblash kerak, INPS aslida qayerdan olinadi, soliqni qachon to'lash va hisobotni qachon topshirish kerak, ta'til puli va kasallik nafaqasi qanday hisoblanadi. Barcha raqamlar 2026 yil sentabr holatiga.
Ish haqi nimalardan tashkil topadi
Mehnat shartnomasida oylik ko'rsatiladi, lekin amaldagi to'lov odatda bir nechta qismdan yig'iladi:
- Oylik (tarif stavkasi) - to'liq ishlangan ish vaqti uchun doimiy qism.
- Qo'shimcha to'lovlar va ustamalar - ish staji, lavozimlarni birlashtirish, tungi smena, zararli sharoit, ish vaqtidan tashqari va dam olish kunidagi ish uchun.
- Mukofotlar - oylik, choraklik, yillik yoki bir martalik.
- Xodim foydasiga boshqa to'lovlar - ovqat, turar joy ijarasi, o'qish haqi, belgilangan me'yordan ortiq kompensatsiyalar, sovg'alar.
Soliq bazasiga nima kiradi
Umumiy qoidaga ko'ra JShDS va ijtimoiy soliq bazasi bir xil bo'lib, mehnat munosabatlari doirasida xodim foydasiga qilingan barcha hisoblanmalarni qamrab oladi: oylik, ustamalar, mukofotlar, ta'til puli. Natural shaklda berilgan to'lovlar ham o'z qiymati bo'yicha bazaga kiradi.
Ayrim daromad turlarini Soliq kodeksi to'liq yoki belgilangan me'yor doirasida soliqdan ozod qiladi. Bunga, masalan, belgilangan chegaradagi moddiy yordam va me'yor doirasidagi safar xarajatlari kiradi. Ro'yxat yopiq, shuning uchun har bir nostandart to'lovni kodeksning amaldagi tahriri bilan solishtiring. Rejalashtirish uchun amaliy qoida: ozod qilish haqidagi aniq normani topmaguningizcha, hamma narsa soliqqa tortiladi deb hisoblang.
Eng kam ish haqi: 1 360 000 so'm
2026 yil 1 sentabrdan eng kam ish haqi 1 360 000 so'm (avvalgi 1 271 000 so'm o'rniga). Bazaviy hisoblash miqdori (BHM) o'sha sanadan 440 000 so'm.
Oylik ish vaqti me'yorini to'liq ishlagan va o'z vazifalarini bajargan xodimga eng kam ish haqidan past summa hisoblanishi mumkin emas. Yarim stavkada ishlaydigan yoki oyning bir qismini ishlagan xodim uchun bu chegara ishlangan vaqtga mutanosib ravishda qayta hisoblanadi.
Amaldagi shartnomalarda eng kam ish haqi kamdan kam uchraydi. Toshkentda savdo va umumiy ovqatlanishdagi oddiy xodimlar 3 000 000 - 5 000 000 so'm, malakali ishchilar va ofis mutaxassislari 5 000 000 - 9 000 000 so'm, dasturchilar va o'rta bo'g'in rahbarlari 12 000 000 so'mdan yuqori oladi. Eng kam ish haqi bozor mo'ljali emas, qonuniylikning quyi chegarasi.
BHM boshqa vazifani bajaradi: jarimalar, davlat bojlari va minimal to'lovlar shu birlikda hisoblanadi. Masalan, yakka tartibdagi tadbirkorning «o'zi uchun» ijtimoiy solig'i oyiga 1 BHM dan, ya'ni 440 000 so'mdan kam bo'lishi mumkin emas (Soliq kodeksining 408-moddasi).
Ish haqi atrofidagi uchta to'lov
| To'lov | Stavka | Kim to'laydi | Qayerdan olinadi |
|---|---|---|---|
| JShDS | 12% | xodim | hisoblangan ish haqidan ushlab qolinadi |
| Ijtimoiy soliq | 12% | ish beruvchi | ish haqi ustiga hisoblanadi |
| INPS | 0,1% | xodim | ushlab qolingan JShDS ichidan ajratiladi |
Byudjet tashkilotlari uchun ijtimoiy soliq stavkasi yuqoriroq. Xususiy biznes ish haqi fondidan 12% hisoblaydi.
INPS: eng ko'p xato qilinadigan joy
Xalq bankidagi individual jamg'arib boriladigan pensiya hisobvarag'i xodimning soliqqa tortiladigan daromadidan 0,1% hisobiga to'ldiriladi. Bu summa na ish beruvchining yukiga, na xodimdan ushlab qolinadigan summaga qo'shiladi. U allaqachon ushlab qolingan JShDS ichidan ajratiladi: 12% soliqning daromadning 0,1% ga teng qismi xodimning shaxsiy pensiya hisobvarag'iga o'tadi, qolgani byudjetga tushadi.
Raqamlarda ko'raylik. Hisoblangan summa 5 000 000 so'm:
- JShDS 12% = 600 000 so'm xodim ish haqidan ushlab qolindi;
- INPS 0,1% = 5 000 so'm, va bu 5 000 shu 600 000 ning ichidan olinadi;
- byudjetga JShDS bo'yicha 600 000 - 5 000 = 595 000 so'm o'tkaziladi;
- xodim qo'liga 4 400 000 so'm oladi.
Mustaqil hisob-kitobdagi odatiy xato: yangi buxgalter INPS ni ustiga qo'shadi, 12% o'rniga 12,1% yuk oladi va ish haqi fondi xarajatlarini oshirib yuboradi. Summa jihatidan xato kichik, lekin u soliq hisoboti bilan taqqoslashni buzadi, chunki hisobotda INPS alohida badal emas, ushlab qolingan soliqning bir qismi sifatida ko'rsatiladi.
Bosqichma-bosqich hisob
Savdo menejeri: oylik 4 500 000 so'm, staj uchun ustama 300 000 so'm, reja bajarilgani uchun mukofot 700 000 so'm.
| Bosqich | Ko'rsatkich | Summa, so'm |
|---|---|---|
| 1 | Oylik | 4 500 000 |
| 2 | Staj uchun ustama | 300 000 |
| 3 | Mukofot | 700 000 |
| 4 | Jami hisoblandi | 5 500 000 |
| 5 | JShDS 12% (ushlab qolish) | 660 000 |
| 6 | shundan INPS 0,1% soliq ichida | 5 500 |
| 7 | Byudjetga o'tkaziladigan JShDS | 654 500 |
| 8 | Xodim qo'liga | 4 840 000 |
| 9 | Ijtimoiy soliq 12% (ish haqi ustiga) | 660 000 |
| 10 | Ish beruvchining jami xarajati | 6 160 000 |
Tekshirish: 6 160 000 / 4 840 000 = 1,2727. Xodim 4 840 000 so'mni ko'radi, korxona 6 160 000 so'm sarflaydi.
Teskari hisob: «qo'lga 2 000 000 so'm»
Nomzodlar kartada ko'rmoqchi bo'lgan summani aytadi. Uni shartnomadagi oylikka aylantirish uchun formula:
hisoblanadigan summa = qo'lga tegadigan summa / 0,88
Bo'luvchi 0,88 - bu bir minus JShDS stavkasi 12%. Qo'lga 2 000 000 so'm uchun:
- hisoblash kerak: 2 000 000 / 0,88 = 2 272 727 so'm;
- JShDS 12%: 2 272 727 × 0,12 = 272 727 so'm;
- shundan INPS 0,1%: 2 273 so'm, byudjetga 270 454 so'm;
- qo'lga: 2 272 727 - 272 727 = 2 000 000 so'm;
- ijtimoiy soliq 12%: 272 727 so'm;
- ish beruvchi xarajati: 2 272 727 + 272 727 = 2 545 454 so'm.
Xodimning to'liq narx koeffitsiyenti shunday chiqadi: 1 / 0,88 = 1,13636, so'ngra 1,13636 × 1,12 = 1,27272, yaxlitlab 1,273. Misolimizda tekshiramiz: 2 000 000 × 1,273 = 2 546 000, aniq hisobdan farq 546 so'm, bu koeffitsiyentni yaxlitlash natijasi.
Ish haqi bo'yicha muzokara paytida ikkita amalni yodda tuting: oylikni olish uchun 0,88 ga bo'ling, kompaniya xarajatini olish uchun 1,273 ga ko'paytiring.
| Qo'lga, so'm | Hisoblanadi, so'm | JShDS 12%, so'm | Ijtimoiy soliq 12%, so'm | Ish beruvchi xarajati, so'm |
|---|---|---|---|---|
| 1 500 000 | 1 704 545 | 204 545 | 204 545 | 1 909 090 |
| 2 000 000 | 2 272 727 | 272 727 | 272 727 | 2 545 454 |
| 3 000 000 | 3 409 091 | 409 091 | 409 091 | 3 818 182 |
| 5 000 000 | 5 681 818 | 681 818 | 681 818 | 6 363 636 |
| 8 000 000 | 9 090 909 | 1 090 909 | 1 090 909 | 10 181 818 |
| 12 000 000 | 13 636 364 | 1 636 364 | 1 636 364 | 15 272 728 |
1 - 2 so'mlik farq butun so'mgacha yaxlitlashdan kelib chiqadi va hisobotga ta'sir qilmaydi.
Turli oyliklarda xodim qancha turadi
| Hisoblandi, so'm | JShDS 12%, so'm | INPS 0,1% soliq ichida, so'm | Qo'lga, so'm | Ijtimoiy soliq 12%, so'm | Ish beruvchi xarajati, so'm |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 360 000 (eng kam) | 163 200 | 1 360 | 1 196 800 | 163 200 | 1 523 200 |
| 2 000 000 | 240 000 | 2 000 | 1 760 000 | 240 000 | 2 240 000 |
| 3 500 000 | 420 000 | 3 500 | 3 080 000 | 420 000 | 3 920 000 |
| 5 000 000 | 600 000 | 5 000 | 4 400 000 | 600 000 | 5 600 000 |
| 7 500 000 | 900 000 | 7 500 | 6 600 000 | 900 000 | 8 400 000 |
| 10 000 000 | 1 200 000 | 10 000 | 8 800 000 | 1 200 000 | 11 200 000 |
| 15 000 000 | 1 800 000 | 15 000 | 13 200 000 | 1 800 000 | 16 800 000 |
Oyligi 5 000 000 so'mdan bo'lgan besh kishilik shtat oyiga 28 000 000 so'mga tushadi (5 × 5 600 000), xodimlar esa qo'liga 22 000 000 so'm oladi. Oradagi 6 000 000 so'm - birinchi oydanoq moliyaviy modelga kiritiladigan soliqlar.
Avans va to'lov tartibi
Ish haqi har yarim oyda kamida bir marta to'lanadi. Odatdagi sxema: oyning birinchi yarmi uchun avans 15 - 20 sanalar atrofida va keyingi oy boshida yakuniy hisob-kitob. Aniq sanalar mehnat shartnomasida yoki ichki mehnat tartibi qoidalarida mustahkamlanadi va ularga rioya qilish shart: to'lovni kechiktirish ish beruvchi uchun javobgarlik keltirib chiqaradi.
Avans miqdori odatda oylikning 40 - 50% qilib belgilanadi. JShDS oy yakuni bo'yicha butun hisoblangan summadan hisoblanadi, shuning uchun avansda «sof» qismni berib, to'liq ushlab qolishni yakuniy hisob-kitobda o'tkazish qulay. Ish haqi xodimlarning plastik kartalariga o'tkaziladi, kassadan naqd berish ham mumkin, lekin to'lov qaydnomalarini rasmiylashtirishni talab qiladi.
Muddatlar: qachon ushlab qolish, to'lash va hisobot berish
- JShDS ni ushlab qolish - daromad hisoblangan va to'langan paytda.
- JShDS va ijtimoiy soliqni o'tkazish - ish haqi to'langanda, lekin oylik hisobotni topshirish muddatidan kechiktirmasdan.
- Hisobot - JShDS va ijtimoiy soliq yagona shaklda, har oyda, hisobot oyidan keyingi oyning 15-sanasigacha topshiriladi. 2026 yil sentabr uchun hisobot 2026 yil 15 oktabrgacha beriladi.
- Yakka tartibdagi tadbirkorning o'zi uchun ijtimoiy solig'i - oyiga kamida 1 BHM (440 000 so'm), keyingi oyning 15-sanasigacha (Soliq kodeksining 408-moddasi).
Hisobot soliq.uz saytidagi soliq to'lovchi shaxsiy kabineti orqali topshiriladi. Nol hisobot ham majburiy: oyda to'lov bo'lmagan bo'lsa ham, shakl topshiriladi.
Ta'til puli
Xodim har yili haq to'lanadigan mehnat ta'tiliga huquqli. Umumiy qoidaga ko'ra uning eng kam davomiyligi Mehnat kodeksida belgilangan va aksariyat xodimlar uchun 15 ish kunini tashkil etadi, voyaga yetmaganlar, nogironligi bo'lgan xodimlar va ayrim kasblar uchun esa davomiylik uzunroq. O'z toifangiz bo'yicha aniq normani lex.uz dagi amaldagi tahrirdan tekshiring.
Ta'til o'rtacha ish haqi bo'yicha to'lanadi. Hisoblashning umumiy mantig'i:
- Hisob davri olinadi, umumiy qoidaga ko'ra ta'til boshlanadigan oydan oldingi 12 oy.
- Shu davrdagi o'rtacha ish haqiga kiradigan to'lovlar jamlanadi (oylik, ustamalar, ish haqi tizimi bo'yicha mukofotlar).
- Summa ishlangan kunlar soniga bo'linadi, o'rtacha kunlik ish haqi chiqadi.
- O'rtacha kunlik ish haqi ta'til kunlari soniga ko'paytiriladi.
Misol: 12 oyda xodimga 60 000 000 so'm hisoblangan, 250 ish kuni ishlangan. O'rtacha kunlik ish haqi = 60 000 000 / 250 = 240 000 so'm. 15 ish kunlik ta'til = 240 000 × 15 = 3 600 000 so'm. Ta'til pulidan JShDS 12% ushlab qolinadi (432 000 so'm), qo'lga 3 168 000 so'm chiqadi, ustiga ish beruvchi 432 000 so'm ijtimoiy soliq to'laydi.
Ta'til puli ta'til boshlanishidan oldin to'lanadi, yaqin ish haqi bilan birga emas. Ishdan bo'shaganda foydalanilmagan ta'til uchun pul kompensatsiyasi beriladi.
Kasallik varaqasi bo'yicha nafaqa
Vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasini tibbiyot muassasasi rasmiylashtirgan kasallik varaqasi asosida ish beruvchi to'laydi. Elektron kasallik varaqasi bosmasini asta-sekin almashtirmoqda, lekin qabul qiluvchi tomon baribir rasmiylashtirish to'g'riligini tekshiradi: muhrlar, ochilish va yopilish sanalari, muassasa ma'lumotlari.
Nafaqa miqdori xodimning stajiga va toifasiga bog'liq. Umumiy qoidaga ko'ra staj qisqa bo'lganda o'rtacha ish haqining pastroq foizi, uzoq bo'lganda yuqoriroq foizi qo'llanadi, ayrim toifadagi xodimlar esa nafaqani o'rtacha ish haqining to'liq miqdorida oladi. Aniq foizlar va imtiyozli toifalar ro'yxatini amaldagi normalar bo'yicha tekshiring, ular qayta ko'rib chiqilgan.
Kasallik nafaqasi xodim daromadiga kiradi va umumiy tartibda JShDS ga tortiladi. Hisob ta'til puli bilan bir xil o'rtacha ish haqiga quriladi, faqat mehnatga layoqatsizlik kunlariga qayta hisoblanadi.
Hisobni tasdiqlaydigan hujjatlar
Ish haqi hisobi to'rtta hujjatga tayanadi va tekshiruvchilar aynan shularga qaraydi.
Ish vaqti tabeli. Har bir xodimning ishlangan kun va soatlarini qayd etadi, ta'til, kasallik, ishga chiqmaslik va bekor turishni alohida belgilaydi. Tabelsiz xodim nega oylikdan kam olganini asoslab bo'lmaydi.
Buyruqlar. Ishga qabul qilish, boshqa ishga o'tkazish, oylikni o'zgartirish, mukofot, ta'til va ishdan bo'shatish rahbar buyrug'i bilan rasmiylashtiriladi. Buyruqsiz to'langan mukofot tekshiruvda asossiz to'lov sifatida ko'rinadi.
Hisob-to'lov qaydnomasi. Oy bo'yicha butun shtat bo'yicha yig'ma hujjat: hisoblandi, ushlab qolindi, to'lashga. Uning asosida bankka to'lov topshiriqnomasi shakllantiriladi va yagona soliq shakli to'ldiriladi.
Xodimga beriladigan hisob varaqasi. Oy davomidagi hisoblanma va ushlab qolishlar tarkibini ko'rsatadi. U «nega kamroq tushdi» degan savollarning katta qismini yopadi.
Hujjatlar mehnat shartnomalari bilan birga saqlanadi. Soliq tekshiruvi yoki xodim bilan nizo paytida ularni keyinchalik tiklash qiyin, qaydnoma bilan kartalarga o'tkazilgan haqiqiy summalar orasidagi farq esa ish beruvchi foydasiga talqin qilinmaydi.
Norasmiy ish haqining narxi
Rasmiylashtirilmagan xodim va qaydnomadan chetdagi to'lov uch xil yo'qotish keltiradi.
Jarimalar. Mehnat sohasidagi qoidabuzarliklar uchun sanksiyalar BHM da hisoblanadi. BHM 440 000 so'm bo'lganda mo'ljal shunday: 10 BHM = 4 400 000 so'm, 50 BHM = 22 000 000 so'm. Miqdor qoidabuzarlik tarkibiga va ish beruvchi ilgari javobgarlikka tortilgan-tortilmaganiga bog'liq.
Qo'shimcha hisoblanmalar. Soliq organi butun to'lov davri uchun JShDS va ijtimoiy soliqni qayta hisoblaydi, har bir kechikkan kun uchun penya qo'shadi. Ish haqi 5 000 000 so'm bo'lgan bitta xodim bir yil norasmiy ishlagan bo'lsa, qo'shimcha hisoblanma taxminan 14 400 000 so'm soliqni tashkil qiladi (oyiga 600 000 + 600 000, 12 oyga) va ustiga penya qo'shiladi.
Xodimning yo'qotishlari. Rasmiylashtirilmasa mehnat staji borsa ham hisobga olinmaydi, INPS to'ldirilmaydi, kasallik va ta'til to'lanmaydi, kredit yoki viza uchun daromad ma'lumotnomasi olinmaydi. Buni tushunib yetgan xodim mehnat inspeksiyasiga shikoyat manbaiga aylanadi.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Shartnomaga «qo'lga» summasini yozish. Shartnomadagi oylik - soliqqacha bo'lgan hisoblanma. «Oylik 5 000 000 so'm sof» degan ibora birinchi to'lovdayoq nizoga aylanadi.
- INPS ni soliq ustiga hisoblash. 0,1% 12% ning ichidan ajratiladi, ustiga qo'shilmaydi.
- Rejalashtirishda ijtimoiy soliqni unutish. Ish haqi fondi byudjeti hisoblangan summaga 1,12 koeffitsiyenti bilan hisoblanadi.
- Oyiga bir marta to'lash. Yarim oyda bir martadan kam to'lov mehnat qonunchiligi tartibini buzadi.
- Hisobotga kechikish. JShDS va ijtimoiy soliq bo'yicha yagona shakl 15-sanagacha topshiriladi, muddat barcha ish beruvchilar uchun umumiy.
- To'liq ish vaqtiga eng kam ish haqidan kam hisoblash. 2026 yil 1 sentabrdan quyi chegara - 1 360 000 so'm.
- Ta'til pulini ta'tildan keyin ish haqi bilan berish. Pul xodimda dam olish boshlanishidan oldin bo'lishi kerak.
Savol-javob
O'zbekistonda ish haqidan jami qancha soliq to'lanadi? Ikkita to'lov: JShDS 12% xodim ish haqidan ushlab qolinadi, ijtimoiy soliq 12% ni ish beruvchi hisoblangan summa ustiga to'laydi. INPS 0,1% qo'shimcha yuk yaratmaydi, chunki JShDS ichidan ajratiladi.
Xodim qanchaga tushishini tez qanday hisoblash mumkin? Qo'lga tegadigan summani 1,273 ga ko'paytiring. Qo'lga 4 000 000 so'm uchun xarajat oyiga taxminan 5 092 000 so'm bo'ladi.
Xodim rasmiylashtirmasdan naqd to'lashni so'rayapti. Bu kompaniyaga nima bilan tahdid soladi? BHM dagi jarimalar (10 BHM da 4 400 000 so'mdan 50 BHM da 22 000 000 so'mgacha), butun davr uchun JShDS va ijtimoiy soliqning penya bilan qo'shimcha hisoblanishi, shuningdek nizo paytida o'sha xodimning shikoyati xavfi.
Xodim to'liq bo'lmagan ish kunida ishlasa, eng kam ish haqidan kam to'lash mumkinmi? Ha. To'liq bo'lmagan bandlikda eng kam ish haqi ishlangan vaqtga mutanosib qayta hisoblanadi. To'liq oylik me'yordagi to'liq stavka 1 360 000 so'mdan kam bo'lolmaydi.
Ish haqi soliqlari bo'yicha hisobot qachon topshiriladi? Har oyda, hisobot oyidan keyingi oyning 15-sanasigacha, JShDS va ijtimoiy soliq bo'yicha yagona shaklda, soliq.uz kabineti orqali.
Yakka tartibdagi tadbirkor xodimi bo'lmasa ham o'zi uchun ijtimoiy soliq to'laydimi? Ha, oyiga kamida 1 BHM, ya'ni 440 000 so'm, keyingi oyning 15-sanasigacha (Soliq kodeksining 408-moddasi).
INPS qayerga tushadi va xodim undan foydalana oladimi? Xalq bankidagi xodimning individual jamg'arib boriladigan pensiya hisobvarag'iga. Mablag' shaxsiy hisobga olinadi va pensiya jamg'armalari qoidalari bo'yicha ishlatiladi, ish beruvchi uni sarflay olmaydi.
Ish faylida nima turishi kerak
Uchta raqam ish haqi bo'yicha hisoblarning ko'pchiligini yopadi: 1 360 000 (eng kam ish haqi, hisoblanmaning quyi chegarasi), 0,88 (qo'lga tegadigan summani oylikka aylantiruvchi bo'luvchi) va 1,273 (kompaniyaning to'liq xarajatini beruvchi ko'paytiruvchi). Ustiga bitta sana - soliqlarni to'lash va yagona shaklni topshirish uchun har oyning 15-sanasi.
Soliq stavkalari navbatdagi yil byudjeti bilan birga ko'rib chiqiladi, eng kam ish haqi va BHM esa alohida farmonlar bilan indeksatsiya qilinadi. Ish haqi fondini yillik rejalashtirishdan oldin raqamlarni lex.uz va soliq.uz da tekshiring.