Samarqanddagi qurilish materiallari savdosi bilan shug'ullanuvchi firma 780 million so'mlik partiya sotib oldi. Yetkazib beruvchining narxi bozordan olti foizga arzon edi, shartnoma ikki kunda imzolandi, oldindan to'lov o'sha kuni o'tkazildi. Tovar keldi, sifati me'yorida chiqdi.
Bir yarim oydan keyin ma'lum bo'ldiki, yetkazib beruvchi elektron hisob-faktura rasmiylashtirmagan va telefonga javob bermay qo'ygan. Buxgalter reyestrga kirib ko'rdi: korxona bitimdan uch hafta oldin ro'yxatdan o'tgan, QQS to'lovchisi emas, faoliyat turi esa konsalting xizmatlari deb ko'rsatilgan. 83 million so'mlik QQS hisobga olinmadi, xarajatlar qisman tasdiqlandi, bitimning o'zi esa xaridorning xavf profiliga tushdi.
Bu vaziyatning oldini oladigan tekshiruv 20-30 daqiqa vaqt oladi va bir so'm ham turmaydi. Quyida nimani, qayerdan, qanday ketma-ketlikda tekshirish va natijani soliq tekshiruvida himoya qiladigan shaklda qanday rasmiylashtirish ko'rsatilgan.
Kontragent nima uchun tekshiriladi
QQS hisobga olinmay qolishi
Kiruvchi QQSni hisobga olish faqat yetkazib beruvchi elektron hisob-faktura (EHF) rasmiylashtirgan va u tizimda qabul qilingan holatda ishlaydi. Qog'ozdagi hisob-faktura hisobga olish uchun yuridik kuchga ega emas, ustida qancha muhr bo'lishidan qat'i nazar.
Yetkazib beruvchi QQS to'lovchisi bo'lmasa, hisobga oladigan narsaning o'zi yo'q. To'lovchi bo'lsa-yu EHF chiqarmasa, pul allaqachon o'tib ketgan, bitim summasining 12 foizi esa havoda muallaq qoladi.
Savdo, xizmat ko'rsatish va umumiy ovqatlanish sohasidagi 6 foizlik maxsus tartibda ishlaydigan korxonalar uchun alohida nuqta bor: u yerda kiruvchi QQS umuman hisobga olinmaydi. Ammo hujjat baribir kerak, chunki xarajatni tasdiqlaydi.
To'lov kelmasligi
Muddatli to'lov shartlarida sotganda siz aslida xaridorni kreditlaysiz. Aktivi yo'q, direktori rasmiy, manzili yuzta ijarachi o'tirgan biznes-markazda bo'lgan korxona sud qarori chiqqanda ham qarzni qaytarmaydi: undiriladigan mol-mulk topilmaydi.
Soliq organining e'tibori
Soliq organi EHF zanjirini butunligicha ko'radi. Yetkazib beruvchingiz hisobot topshirmasa, soliq to'lamasa va bir oydan keyin g'oyib bo'lsa, inspektor qolgan tomonga keladi - sizga. Shubhali kontragentlar bilan bitimlar bo'yicha qo'shimcha hisoblash kameral tekshiruvlarning odatiy natijasi.
Vijdonan harakat qilganingizni isbotlash mumkin, buning uchun tekshiruv bitimdan oldin o'tkazilganini ko'rsatish kerak. Keyin yig'ilgan papka kuchsiz argument.
Nimalarni tekshirish kerak
| Ko'rsatkich | Nimaga qarash kerak | Xavotirli belgi |
|---|---|---|
| Davlat reyestridagi yozuv | Korxona mavjud, maqomi amalda | Yozuv yo'q yoki tugatilish jarayonida |
| STIR (INN) | Barcha hujjatlarda va reyestrda bir xil | Bitta raqamda ham farq bo'lsa |
| Ro'yxatdan o'tgan sana | Korxona necha yillik | Bitimdan 1-3 oy oldin ochilgan |
| Faoliyat turi | Asosiy kod shartnoma predmetiga mos | Metall sotadi, turagentlik sifatida ro'yxatda |
| Rahbar | Reyestrdagi F.I.Sh. imzolovchi bilan bir xil | Shartnomani boshqa odam ishonchnomasiz imzolaydi |
| Ta'sischilar | Korxona kimga tegishli | Bitta ta'sischi o'nlab firmalarda |
| Yuridik manzil | Haqiqiy bino va xona | Ommaviy ro'yxatdan o'tish manzili |
| QQS maqomi | To'lovchi yoki yo'q | To'lovchiman deydi, reyestrda yo'q |
| Litsenziyalar | Litsenziyalanadigan faoliyat uchun mavjud | Ruxsatnomasiz ishlaydi |
YaTT va o'zini o'zi band qilganlar uchun ro'yxat qisqaroq: ro'yxatdan o'tganlik, STIR, faoliyat turi, soliq tartibi. 2026 yil 1 yanvardan boshlab aylanmasi 1 milliard so'mgacha bo'lgan YaTT va o'zini o'zi band qilganlar aylanmadan soliqni 1 foiz stavkada to'laydi, yuridik shaxslar esa 4 foiz.
Soliq maqomi - eng qimmat ustun
2026 yil 1 iyundan umumiy tartibga o'tish chegarasi 12 000 BHMni tashkil etadi. BHM 440 000 so'm bo'lganda bu yillik 5 280 000 000 so'm aylanma degani. Chegaraga yaqinlashgan yoki uni oshirgan kontragent QQS bilan ishlashi shart.
Maqomni shartnoma imzolangunga qadar tekshiring. Uchta yo'l bor:
- Soliq qo'mitasi portalidagi QQS to'lovchilari reyestri. STIR bo'yicha qidiriladi, hisobga olingan sanani ko'rsatadi.
- my.soliq.uz dagi shaxsiy kabinet. Kontragent haqidagi ma'lumotning bir qismi EHF shakllantiriladigan joyning o'zida ko'rinadi.
- To'g'ridan-to'g'ri so'rov: QQS to'lovchisi sifatida ro'yxatdan o'tganlik haqidagi guvohnomani so'rang va reyestr bilan solishtiring. Hujjatni ko'rsatishdan bosh tortishning o'zi ko'p narsani aytadi.
QQS deklaratsiyasi har oyda, keyingi oyning 20-sanasiga qadar topshiriladi, stavka 12 foiz. Bu muddatni buzadigan yetkazib beruvchi xavf zonasiga tushadi va u bilan birga uning xaridorlari ham.
Shubhali kontragentning belgilari
Bitim oldidan ochilgan korxona. Firma uch haftalik, ammo yuz millionlab so'mlik muddatli yetkazib berishni taklif qiladi. Yoshning o'zi hukm emas, lekin qo'shimcha kafolat talab qiladi: oldindan to'lov minimal, hisob-kitob qabul qilingandan keyin.
Ommaviy manzil. Bitta manzilda o'nlab yuridik shaxs ro'yxatdan o'tgan, jismonan esa u yerda hech narsa yo'q. Manzilni reyestrda qidirish va biznes-markazga qo'ng'iroq qilish yetarli.
Xodimlar yo'q. Korxona uskunani o'z brigadasi bilan o'rnatishga va'da beradi, hisobotda esa faqat direktor bor. Xodimlar soni ajratmalar hajmidan va kontragent ijrochilarning ismini aytishga tayyorligidan bilinadi.
Faoliyat turi shartnoma predmetiga mos emas. Qonun istalgan tovar bilan savdo qilishni taqiqlamaydi, ammo inspektor bunday nomuvofiqlikni soxtalik belgisi sifatida baholaydi.
EHF chiqarishdan bosh tortish. Eng aniq signal. «Elektron imzoda muammo bor» yoki «chorak oxirida chiqaramiz» degan javoblar hujjat kelmasligini bildiradi.
Narx bozordan sezilarli past. 5-7 foizlik chegirma hajm bilan izohlanadi, 25-30 foizlik chegirma odatda tovarning kelib chiqishi shubhali ekanini yoki soliqsiz sxemani anglatadi.
To'lovni uchinchi shaxs hisobiga so'rash. Shartnomadagi rekvizitlardan boshqa hisobga pul o'tkazish har qanday bitimni tasdiqlanmagan xarajatga aylantiradi.
Qayerdan tekshiriladi
my.gov.uz davlat xizmatlari portali. Reyestr ma'lumotlarining asosiy manbai: nomi, STIR, ro'yxatdan o'tgan sana, maqomi, manzil, rahbar, faoliyat turi. Qidiruv STIR yoki nom bo'yicha olib boriladi.
soliq.uz portali va my.soliq.uz kabineti. Soliq maqomi, QQS to'lovchilari reyestri, qarzdorlik haqidagi ma'lumot. Kabinetda kontragent sizga qaysi EHFlarni yuborgani va qaysilarini qabul qilgani ko'rinadi.
EHF operatorlari: Didox, Faktura.uz. Operator orqali ishlaganda kontragent kartochkasi avtomatik tortiladi. Tizim STIRni topmasa yoki kontragentni faol emas deb belgilasa, to'xtash kerak.
Sud va ijro ma'lumotlari. Ochiq ma'lumotlar korxona yetkazib beruvchilar bilan sudlashayotganini va undirilgan, ammo to'lanmagan qarzlari borligini ko'rsatadi.
Ochiq manbalar. Sayt, ijtimoiy tarmoqlar, sharhlar, vakansiyalar. Ishlayotgan korxona iz qoldiradi: omborning haqiqiy suratlari, javob beradigan telefonlar, ish e'lonlari.
Rasmiy reyestrlar ustuvor bo'lib qoladi. Ochiq manbalardagi ma'lumot rasmni to'ldiradi, lekin ko'chirmani almashtirmaydi.
Bitimdan oldingi tartib
- Rekvizitlarni yozma oling. STIR, to'liq nomi, manzil, bank rekvizitlari, rahbarning F.I.Sh. Og'zaki ma'lumot yaramaydi.
- STIRni my.gov.uz dagi reyestrda tekshiring. Nomi, maqomi, manzili, sanasi va rahbarini solishtiring.
- Faoliyat turini shartnoma predmeti bilan taqqoslang. Farq bo'lsa, izoh so'rang.
- QQS maqomini tekshiring, agar hisobga olishni rejalashtirsangiz.
- Litsenziyani tekshiring: qurilish, tibbiyot, tashish, alkogol savdosi va shu kabi sohalarda.
- Manzilni reyestrda qidiring. U bo'yicha nechta korxona ro'yxatdan o'tganini ko'ring.
- Hujjatlar to'plamini so'rang: ro'yxatdan o'tganlik guvohnomasi, ustav, direktor tayinlangani haqidagi buyruq, imzolovchiga berilgan ishonchnoma, QQS guvohnomasi.
- Imzolovchining vakolatini tekshiring. Direktor ustav asosida, qolganlar sanasi va muddati ko'rsatilgan ishonchnoma asosida imzolaydi.
- Korxonani sud va ijro ma'lumotlarida qidiring.
- Signallarni birgalikda baholang. Bitta xavotirli belgi - savol berish sababi. Uchta va undan ko'p bo'lsa, bitimdan voz kechish yoki oldindan to'lov shartini qo'yish kerak.
- Natijalarni saqlang va kontragent papkasiga joylang.
Oddiy bitim uchun bu tartib yarim soat oladi. Yirik shartnomada manzilga chiqish va yetkazib beruvchining ikki-uchta amaldagi mijozi bilan suhbat qo'shiladi.
Kontragent papkasi
Papka - har bir hamkor bo'yicha tekshiruv natijalari sanalari bilan saqlanadigan to'plam. Bulutda, har bir STIRga bitta jild ko'rinishida yuritish qulay.
Ichida nima bo'lishi kerak:
- reyestrdan ko'chirma yoki murojaat sanasi ko'rinib turgan skrinshot
- QQS maqomi tasviri
- ta'sis hujjatlari va direktor tayinlangani haqidagi buyruq nusxasi
- imzolovchining ishonchnomasi nusxasi
- litsenziyalar nusxasi
- hujjat so'rash bo'yicha yozishmalar
- qisqa xizmat yozuvi: kim tekshirdi, qachon, qanday xavflar aniqlandi, qanday qaror qabul qilindi
Xizmat yozuvi ko'ringanidan ko'ra ko'proq vazn tashiydi. Soliq tekshiruvida u korxona ehtiyotkorlik bilan ish tutganini va bitim paytida ma'lumotga ega bo'lganini ko'rsatadi. Sanasi yo'q skrinshot bu vazifani bajarmaydi, shuning uchun sahifani sana va manba manzili bilan birga saqlang.
Doimiy hamkorlar bo'yicha papkani yiliga bir marta va har yirik bitim oldidan yangilang.
Shartnomada nimani yozish kerak
Soliq bandi. Kontragent soliq hisobida turishini, hisobot topshirishini, shartnoma bo'yicha operatsiyalarni o'z soliq bazasida aks ettirishini va uning harakatlari tufayli QQS hisobga olinmay qolsa zararni qoplashini kafolatlaydi.
EHF chiqarish majburiyati. Muddatini ko'rsating: masalan, jo'natish yoki dalolatnoma imzolangan sanadan boshlab besh ish kunidan kechiktirmay. To'lov EHF tizimda qabul qilingandan keyin amalga oshirilishini yozing.
Bosh tortganlik uchun javobgarlik. Jarima yoki hisobga olinmagan soliq summasini penya va qo'shimcha hisoblangan summalar bilan birga qoplash majburiyati.
Rekvizitlarning dolzarbligi. Nomi, manzili, rahbari, bank rekvizitlari va soliq maqomi o'zgarganda bir necha ish kuni ichida xabar berish majburiyati.
To'lov faqat shartnomadagi hisobga. Hisobni almashtirish qo'shimcha kelishuv bilan rasmiylashtiriladi, bepul pochtadan kelgan xat bilan emas.
Vakolat kafolati. Imzolovchining imzo qo'yish huquqi borligi va vakolati tugatilmaganligi haqidagi kafolat.
Bandlar kontragentda javob beradigan mol-mulk bo'lgandagina ishlaydi. Aktivsiz korxona bilan yutilgan sud ham qog'oz bo'lib qoladi, shuning uchun bitimdan oldingi tekshiruv har qanday formulirovkadan muhimroq.
EHF chiqarilmasa nima qilish kerak
- Shartnoma bandiga havola qilib yozma da'vo yuboring, odatda 3-5 ish kuni muddat bilan.
- Yuborilganlik dalilini saqlang: pochta xabarnomasi, topshirilganlik belgisi, yetkazilgani tasdiqlangan elektron xat.
- Kontragent maqomini qayta tekshiring. Ba'zan korxona allaqachon tugatilish jarayonida ekani ma'lum bo'ladi.
- Javob bo'lmasa, majburiyatni bajarish va zararni qoplash talabi bilan sudga murojaat qiling.
- Buxgalter bilan tuzatish tartibini aniqlang: QQS yo'qolgan bo'lsa ham, xarajatning bir qismi to'lov hujjatlari, dalolatnomalar va yuk xatlari bilan tasdiqlanishi mumkin.
- Kontragentni ichki to'xtatish ro'yxatiga kiriting.
Yetkazib beruvchi bitimdan keyin shubhali deb topilgan bo'lsa, bitimning haqiqiyligini tasdiqlaydigan hamma narsani yig'ing: shartnoma, dalolatnomalar, yuk xatlari, suratlar, yozishmalar, bank ko'chirmalari. Yetkazib berish haqiqatda bo'lgani soliq organi bilan bahsda asosiy dalil bo'ladi.
Chet ellik yetkazib beruvchini tekshirish
O'zbekiston reyestrida chet el kompaniyasi haqida ma'lumot yo'q. Tartib boshqacha:
- ro'yxatdan o'tganlik guvohnomasi yoki savdo reyestridan ko'chirmani tarjimasi bilan so'rang
- kompaniyani o'z mamlakati reyestrida tekshiring, agar u ochiq bo'lsa
- soliq rezidentligi sertifikatini so'rang, u qo'sh soliqqa tortishning oldini olish bo'yicha bitimlarni qo'llash uchun kerak
- import paytida QQSni kim to'lashini aniqlang: tovar olib kirishda va norezidentdan xizmat olishda soliq odatda o'zbek tomoniga tushadi
- Inkoterms bo'yicha yetkazib berish shartlari va hisob-kitob valyutasini oldindan kelishing
- kompaniya yoki uning benefitsiarlari sanksiyalar ro'yxatida yo'qligini tekshiring, bu to'lovning bankdan o'tishiga ta'sir qiladi
- bank shartnoma bo'yicha to'lovni o'tkazishga tayyorligini va valyuta nazorati uchun qanday hujjatlar kerakligini oldindan aniqlang
Birinchi bitim bo'yicha to'lovni bo'lib to'lang: avans, qolgani jo'natishdan yoki hujjatlar kelgandan keyin.
Tez-tez uchraydigan xatolar
Imzodan keyin tekshirish. Pul o'tib ketgan, ta'sir vositasi qolmagan.
Kontragent bergan nusxalarga ishonish. Guvohnoma nusxasi reyestr bilan solishtirilmaguncha hech narsani tasdiqlamaydi.
Faqat tanishuv paytida tekshirish. Uch yillik hamkor direktorini almashtirgan, QQS maqomini yo'qotgan yoki tugatish jarayonini boshlagan bo'lishi mumkin.
Natijani qayd etmaslik. Tekshirdingiz, hech narsa saqlamadingiz, bir yildan keyin isbotlaydigan narsa yo'q.
Kichik nomuvofiqliklarni e'tiborsiz qoldirish. Xatlarda boshqa ofis, nomning boshqacha yozilishi, boshqa viloyatdagi bankdagi hisob: alohida arzimas, birgalikda tizim.
Internetdagi shartnoma namunasi. Namunalarda soliq bandi ham, EHF majburiyati ham kamdan-kam uchraydi.
Faqat vositachi orqali aloqa. Rahbar bilan bir marta ham to'g'ridan-to'g'ri gaplashmagan va ofisni ko'rmagan bo'lsangiz, xavf oshadi.
Ko'p beriladigan savollar
Kontragentni bepul tekshirish mumkinmi?
Ha. my.gov.uz dagi reyestr ma'lumotlari va QQS to'lovchilari reyestri ochiq. Pullik xizmatlar vaqtni tejaydi va ma'lumotni bir joyga to'playdi, ammo ko'pchilik bitimlar uchun davlat manbalari yetarli.
Kontragent QQS to'lovchisi bo'lmasa nima qilish kerak?
Ishlash mumkin, faqat kiruvchi QQS hisobga olinmaydi. Buni narxda hisobga oling: QQSsiz taklifni QQSli taklif bilan hisob summasi bo'yicha emas, yakuniy yuk bo'yicha solishtiring. Xarajat esa shartnoma, dalolatnoma va to'lov hujjatlari bilan tasdiqlanadi.
Kontragent manziliga borish shartmi?
Kichik summadagi bir martalik yetkazib berish uchun shart emas. Uzoq muddatli shartnoma, yirik avans yoki pudrat ishlarida borish o'zini oqlaydi: sanasi ko'rinib turgan ofis yoki ombor surati papkani kuchaytiradi.
Imzolovchining vakolati qanday tekshiriladi?
Direktor ustav asosida ish yuritadi, uning F.I.Sh. reyestrda tekshiriladi. Qolganlar ishonchnoma bilan imzolaydi: berilgan sana, amal qilish muddati, vakolat doirasi va rahbar imzosiga qarang. Ishonchnoma nusxasini papkada saqlang.
Shartnomadagi soliq bandi qo'shimcha hisoblashdan qutqaradimi?
U qo'shimcha hisoblashni bekor qilmaydi, faqat yo'qotishni kontragentdan undirish uchun asos beradi. Soliq organi talabni sizga qo'yadi, siz esa keyin yetkazib beruvchidan zararni undirasiz.
Doimiy hamkorlarni qanchalik tez-tez qayta tekshirish kerak?
Barqaror munosabatlarda yiliga bir marta va odatdagi hajmdan sezilarli oshadigan har bir bitim oldidan. Rejadan tashqari tekshiruvga sabab: direktor almashishi, rekvizitlar o'zgarishi, EHF bilan kechikishlar.
Soliq bahsida qanday tekshiruv yetarli hisoblanadi?
Yagona ro'yxat yo'q, amaliyot esa quyidagi to'plamga keladi: bitim sanasidagi reyestr ko'chirmasi, soliq maqomi tekshiruvi, ta'sis hujjatlari, imzolovchi vakolatining tasdig'i va yetkazib berish haqiqatda bo'lganining dalillari. Summa qancha katta bo'lsa, papka shuncha batafsil bo'lishi kerak.