Samarqanddagi kichik mebel ustaxonasi egasi olti yil davomida beshta ustani "og'zaki kelishuv" asosida ishlatdi. Ish haqi har ikki haftada naqd beriladi, hech qanday qog'oz yo'q. Egasining fikricha, aylanma kichik, odamlar tanish, ortiqcha rasmiyatchilik nima kerak.
Tekshiruv sobiq ustalardan birining murojaatidan keyin keldi. Inspektorlar mehnat shartnomasisiz va Yagona milliy mehnat reyestrida yozuvsiz ishlayotgan besh kishini qayd etdi. Jarima har bir xodim uchun alohida hisoblandi. Ustiga isbotlangan ish davri uchun JSST va ijtimoiy soliq qo'shib hisoblandi. Umumiy summa ustaxonaning yillik foydasidan oshib ketdi.
Kadrlar hujjatlarini yuritish bir marta tartibga solinsa, keyinchalik oddiy jarayonga aylanadi. Quyida xodimni qabul qilishning bosqichma-bosqich tartibi, ish beruvchi yuritishi shart bo'lgan hujjatlar ro'yxati va tadbirkorlar eng ko'p yanglishadigan joylar keltirilgan.
Mehnat shartnomasi nega majburiy
O'zbekistonda mehnat munosabatlari xodim ish beruvchining xabari bilan ishga kirishgan kundan boshlanadi. Imzolangan qog'oz yo'qligi munosabatni bekor qilmaydi, faqat ish beruvchini qonunbuzar holatiga qo'yadi.
Mehnat shartnomasini mehnat.uz saytidagi Yagona milliy mehnat reyestrida ro'yxatdan o'tkazish majburiy bosqich. Reyestrda yozuv bo'lmasa, qog'oz shartnoma ikki tomon tomonidan imzolangan bo'lsa ham, xodim rasmiylashtirilmagan hisoblanadi. Soliq organi, mehnat inspeksiyasi va Pensiya jamg'armasi xodimlar sonini aynan shu reyestr bo'yicha tekshiradi.
Rasmiylashtirilmagan xodim uchun javobgarlik
Jarimalar bazaviy hisoblash miqdorida belgilanadi. 2026 yil 1 sentabrdan BHM 440 000 so'mni tashkil etadi.
| BHM miqdori | So'mda |
|---|---|
| 10 BHM | 4 400 000 |
| 30 BHM | 13 200 000 |
| 50 BHM | 22 000 000 |
Xodimni rasmiylashtirmasdan ishlatganlik uchun jarima odatda 10 dan 50 BHMgacha oraliqda, aniqlangan har bir shaxs uchun alohida belgilanadi. Beshta rasmiylashtirilmagan xodim o'rtacha 30 BHM stavkasida 66 000 000 so'm beradi, bu faqat jarima.
Bunga qo'shimcha hisoblovlar qo'shiladi. JSST 12% xodimning ish haqidan ushlab qolinadi, ijtimoiy soliq 12% esa ish beruvchi tomonidan mehnatga haq to'lash fondidan ish haqi ustiga to'lanadi. Norasmiy to'lovlarda ikkala summa isbotlangan butun davr uchun undiriladi, kechiktirilgani uchun penya qo'shiladi.
Bilvosita zarar ko'pincha og'irroq bo'ladi. Rasmiylashtirilmagan xodimning ish staji hisoblanmaydi, INPS jamg'armasiga ajratma ketmaydi, shuning uchun u inspeksiyaga murojaat qilishdan tortinmaydi. Dalil sifatida kartaga o'tkazmalar, Telegramdagi yozishmalar, smena jadvallari va hamkasblarning guvohligi qabul qilinadi.
Mehnat shartnomasi va fuqarolik-huquqiy shartnoma
Doimiy xodimni fuqarolik-huquqiy shartnoma (FHSh) bilan rasmiylashtirish keng tarqalgan tejash usuli va eng xavfli yo'l. Ish beruvchining mantig'i tushunarli: pudratchi bilan ajralish oson, ta'til va kasallik varaqasi yo'q, kadrlar qog'ozi kam. Muammo shundaki, munosabatning turini hujjat nomi emas, haqiqiy mazmuni belgilaydi.
| Belgi | Mehnat shartnomasi | FHSh |
|---|---|---|
| Predmet | Lavozim bo'yicha mehnat vazifasini bajarish | Aniq natija yoki ish hajmi |
| Bo'ysunish | Ichki mehnat tartibiga rioya qiladi | Ishni o'zi tashkil qiladi |
| Jadval | Rejimni ish beruvchi belgilaydi | Ijrochi jadvalda erkin |
| Ish joyi | Ish beruvchi ta'minlaydi | Odatda o'ziniki |
| To'lov | Muntazam ish haqi, eng kam miqdordan past emas | Dalolatnoma bo'yicha natija uchun |
| Ta'til va kasallik varaqasi | Qonun bo'yicha beriladi | Ko'zda tutilmagan |
| Ro'yxatdan o'tkazish | Mehnat reyestrida majburiy | Mehnat shartnomasi sifatida qayd etilmaydi |
| Bekor qilish | Mehnat kodeksi asoslari bo'yicha | Shartnoma shartlari bo'yicha |
Tekshiruvchilar FHShni mehnat shartnomasiga qayta tasniflaydigan belgilar: ijrochi har kuni belgilangan soatda keladi, hajmdan qat'i nazar oyiga ikki marta qat'iy summa oladi, buyurtmachining uskunasidan foydalanadi, rahbarga bo'ysunadi, bajarilgan ishlar dalolatnomalari esa har oy bir xil matn bilan takrorlanadi.
Qayta tasniflash oqibatlari: shartnoma ish boshlangan kundan mehnat shartnomasi deb tan olinadi, to'lanmagan soliqlar hisoblanadi, rasmiylashtirmaganlik uchun jarima qo'yiladi, ta'til yoki uning kompensatsiyasini berish majburiyati yuklanadi.
FHSh o'lchanadigan natijaga ega bir martalik loyiha uchun to'g'ri keladi: sayt ishlab chiqish, xonani ta'mirlash, hujjatlar paketini tarjima qilish, uskunani o'rnatish. Sog'lom FHShning belgisi shuki, ijrochi ishni muddatdan oldin topshirishi, tunda ishlashi va yordamchi jalb qilishi mumkin, buyurtmachiga faqat yakuniy natija muhim.
Mehnat shartnomasining majburiy shartlari
Shartnoma yozma shaklda, ikki nusxada tuziladi. Xodimning nusxasi imzo qo'ydirib topshiriladi.
Minimal shartlar to'plami:
- Tomonlar. Ish beruvchining to'liq nomi, STIR, imzolovchi ma'lumotlari. Xodimning FISh, JShShIR, pasport ma'lumotlari va manzili.
- Lavozim. Nomi shtat jadvaliga muvofiq yoziladi. "Menejer" kabi aniqlashtirilmagan nom vazifalar doirasi bo'yicha nizo keltirib chiqaradi.
- Ish joyi. Manzil yoki tarkibiy bo'linma. Masofaviy ish uchun bu shart alohida yoziladi.
- Ishni boshlash sanasi. Xodim vazifaga kirishadigan kun.
- Shartnoma muddati. Muddatsiz yoki tugash sanasi va muddatlilik asosi ko'rsatiladi.
- Ish vaqti rejimi. Ish haftasi davomiyligi, boshlanish va tugash vaqti, tanaffus, dam olish kunlari.
- Mehnatga haq to'lash shartlari. So'mda lavozim maoshi yoki tarif stavkasi, ustamalar, to'lov tartibi va sanalari. To'liq ish vaqtida maosh eng kam ish haqidan past bo'lishi mumkin emas, 2026 yil 1 sentabrdan bu 1 360 000 so'm.
- Mehnat sharoitlari. Ish o'rni tavsifi, zararli omillar bo'lsa kafolat va kompensatsiyalar.
- Ta'til. Yillik haq to'lanadigan ta'til davomiyligi.
Qo'shimcha ravishda sinov muddati, tijorat sirini oshkor qilmaslik, ish beruvchi hisobidan o'qitish shartlari kiritiladi.
Muddatli va muddatsiz shartnoma
Umumiy qoida bo'yicha shartnoma muddatsiz tuziladi. Muddatli shartnomaga ishning tabiati doimiy munosabat o'rnatishga imkon bermaganda yo'l qo'yiladi: vaqtincha yo'q xodim o'rnini bosish, mavsumiy ishlar, ishlab chiqarishning vaqtincha kengayishi, muddati oldindan aniq loyiha. Asoslarning aniq ro'yxati va eng uzoq muddatlar Mehnat kodeksida belgilangan, amaldagi tahrirni lex.uz saytida tekshiring.
Qonuniy asossiz tuzilgan muddatli shartnoma xodimga munosabatni muddatsiz deb tan olishni talab qilish huquqini beradi. Doimiy uchraydigan xato: sotuvchi "bir yilga" olinadi, keyin shartnoma qayta-qayta yangilanadi. Bitta lavozimdagi qisqa muddatli shartnomalar zanjiri muddatsiz munosabat sifatida talqin qilinadi.
Sinov muddati
Sinov faqat tomonlar kelishuvi bilan va faqat ishga qabul qilishdagi shartnomada belgilanadi. Sinovni keyinroq, alohida buyruq bilan kiritib bo'lmaydi.
Sinov ayrim toifalarga belgilanmaydi. Ular orasida voyaga yetmaganlar, homilador ayollar va yosh bolali ayollar, o'quv yurtini bitirib mutaxassislik bo'yicha birinchi marta ishga kirayotgan yosh mutaxassislar, tanlov orqali yoki boshqa ish beruvchidan o'tkazish tartibida qabul qilinganlar bor. Sinovning eng uzoq davomiyligi Mehnat kodeksida belgilangan, amaldagi normani lex.uz orqali tekshiring.
Sinov davrida xodim to'liq huquqqa ega: o'sha eng kam miqdordan past bo'lmagan ish haqi, o'sha vaqt hisobi, o'sha ajratmalar. "Sinovda yarim maosh to'laymiz" amaliyoti qonunga zid.
Xodimni rasmiylashtirish bosqichlari
- Ishga qabul qilish to'g'risida ariza. Rahbar nomiga, lavozim va boshlanish sanasi ko'rsatilgan holda yoziladi.
- Hujjatlarni tekshirish. Pasport yoki ID-karta, JShShIR, malaka talabi bor lavozimlar uchun ta'lim hujjati, harbiy hisobda turuvchilar uchun harbiy bilet, zarur hollarda tibbiy ma'lumotnoma.
- Ichki hujjatlar bilan tanishtirish. Shartnoma imzolanishidan oldin xodim ichki mehnat tartibi qoidalari, lavozim yo'riqnomasi va mehnatga haq to'lash nizomi bilan tanishib, tanishuv varaqasiga imzo qo'yadi.
- Mehnat shartnomasini imzolash. Ikki nusxa, imzo va muhr, xodimning o'z nusxasini olgani haqidagi belgisi.
- Ishga qabul qilish buyrug'i. Shartnoma asosida chiqariladi, lavozim, sana, maosh va sinov sharti ko'rsatiladi. Xodim imzo qo'ydirib tanishtiriladi.
- Yagona milliy mehnat reyestrida ro'yxatdan o'tkazish. Yozuv mehnat.uz saytidagi ish beruvchi kabineti orqali kiritiladi. Bu bosqichsiz xodim imzolangan qog'ozlardan qat'i nazar rasmiylashtirilmagan hisoblanadi.
- Shaxsiy ish va shaxsiy kartochka. Har bir xodimga ochiladi, unga hujjat nusxalari, arizalar, buyruqlar va qo'shimcha kelishuvlar tikiladi.
- Tabelga va ish haqi hisobiga kiritish. Birinchi ish kunidan vaqt hisobga olinadi, birinchi to'lovdan JSST ushlab qolinadi va ijtimoiy soliq hisoblanadi.
Ish beruvchi yuritishi shart bo'lgan hujjatlar
| Hujjat | Vazifasi |
|---|---|
| Mehnat shartnomalari va qo'shimcha kelishuvlar | Mehnat munosabatining asosi |
| Shaxsiy tarkib bo'yicha buyruqlar | Qabul, o'tkazish, ta'til, xizmat safari, rag'batlantirish, jazo, bo'shatish |
| Ish vaqti tabeli | Ish haqi hisoblash asosi va haqiqiy ishlangan vaqt dalili |
| Shtat jadvali | Lavozimlar tuzilmasi, maoshlar, birliklar soni |
| Ta'tillar grafigi | Kalendar yilga oldindan tuziladi |
| Xodimlarning shaxsiy kartochkalari | Har bir xodim bo'yicha jamlangan ma'lumot |
| Lavozim yo'riqnomalari | Vazifalar doirasi, ularsiz intizomiy jazo qo'llash qiyin |
| Ichki mehnat tartibi qoidalari | Rejim, intizom, ish haqi to'lash tartibi |
| Mehnatga haq to'lash va mukofotlash nizomi | Ustama va mukofotlar asosi |
| Tanishtirish va yo'riqnoma jurnallari | Xodim tanishtirilganini tasdiqlash |
| Mehnat muhofazasi hujjatlari | Yo'riqnomalar, jurnallar, tibbiy ko'riklar |
Tabel har kuni to'ldiriladi, tekshiruv oldidan tiklanmaydi. Tabel va ish haqi vedomosti o'rtasidagi tafovutni inspektor bir necha daqiqada topadi.
Elektron mehnat daftarchasi va mehnat reyestri
Mehnat faoliyati to'g'risidagi ma'lumotlar elektron shaklda yuritiladi va Yagona milliy mehnat reyestrida saqlanadi. Ish beruvchi qabul, o'tkazish va bo'shatish haqidagi yozuvlarni mehnat.uz kabineti orqali belgilangan muddatda kiritadi.
Bu amalda nimani o'zgartiradi:
- Xodim o'z stajini va joriy ish joyini shaxsiy kabinetda ko'radi, yozuv yo'qligini tez payqaydi.
- Yangi ish beruvchi oldingi yozuv yopilganini tekshiradi. Avvalgi ish joyida yopilmagan yozuv rasmiylashtirishga xalaqit beradi.
- Reyestr ma'lumotlari soliq hisobotlari bilan solishtiriladi. Reyestrdagi va JSST hisobotidagi xodimlar sonining farqi so'rov uchun odatiy sabab.
JSST va ijtimoiy soliq bo'yicha hisobot yagona shaklda, har oyda, hisobot oyidan keyingi oyning 15-sanasigacha topshiriladi. Ushlab qolingan 12% JSST tarkibidan xodim daromadining 0,1% miqdoridagi summa uning INPS jamg'arma pensiya hisobvarag'iga yo'naltiriladi. INPS soliq ustiga qo'shilmaydi, balki uning ichidan ajratiladi.
Shartlarni o'zgartirish va boshqa ishga o'tkazish
Mehnat shartnomasi shartlari yozma qo'shimcha kelishuv bilan o'zgartiriladi. Xodimning roziligisiz chiqarilgan buyruq uni boshqa lavozimga o'tkazmaydi va maoshini o'zgartirmaydi.
Boshqa doimiy ishga o'tkazish xodimning roziligini talab qiladi. Vaqtincha o'tkazishga Mehnat kodeksida bevosita nazarda tutilgan hollarda yo'l qo'yiladi. Tashkiliy yoki texnologik sabablarga ko'ra ish beruvchi tashabbusi bilan shartlar o'zgarganda xodim qonunda belgilangan muddatda oldindan ogohlantiriladi.
Rasmiylashtirish tartibi: xabarnoma yoki ariza, qo'shimcha kelishuv, buyruq, lavozim o'zgarganda mehnat reyestrida yozuv, shaxsiy kartochkada belgi.
Ishdan bo'shatish va yakuniy hisob-kitob
Shartnomani bekor qilish asoslari Mehnat kodeksida sanab o'tilgan. Asosiy guruhlar: tomonlar kelishuvi, xodim tashabbusi, ish beruvchi tashabbusi, shartnoma muddatining tugashi, tomonlar irodasiga bog'liq bo'lmagan holatlar.
Ish beruvchining harakatlari tartibi:
- Asos hujjatini olish: xodim arizasi, tomonlar kelishuvi, intizomiy bo'shatishda dalolatnoma va tushuntirish xati.
- Ogohlantirish muddatiga rioya qilish. Muddatlar asosga qarab farqlanadi va Mehnat kodeksida belgilangan, amaldagi tahrirni lex.uz orqali tekshiring.
- Ishdan bo'shatish buyrug'ini chiqarish va xodimni imzo qo'ydirib tanishtirish.
- To'lovlarni hisoblash: ishlangan vaqt uchun ish haqi, foydalanilmagan ta'til uchun kompensatsiya, asos bo'yicha ko'zda tutilgan hollarda ishdan bo'shatish nafaqasi.
- Hisob-kitobni to'lash. Yakuniy hisob-kitob ishdan bo'shatish kuni amalga oshiriladi. Kechiktirish ish beruvchi javobgarligiga olib keladi.
- Shartnoma bekor qilingani haqidagi yozuvni mehnat reyestriga kiritish.
- Xodimning arizasiga ko'ra ish bilan bog'liq hujjatlarni berish.
Ish beruvchi tashabbusi bilan bo'shatish dalil bazasini talab qiladi. Intizomiy asos uchun qoidabuzarlik dalolatnomasi, tushuntirish so'rab yozma talab, tushuntirish xati yoki uni berishdan bosh tortish dalolatnomasi, jazo qo'llash muddatlariga rioya kerak. Bu paketsiz sud xodimni ishga tiklaydi va majburiy ishdan chetlash davri uchun haq undiradi.
Kadrlar hujjatlarini saqlash
Shaxsiy tarkib hujjatlari uzoq muddat saqlanadi, chunki ular bo'yicha ish staji tasdiqlanadi. Ichki reglament uchun mo'ljal:
- Shaxsiy tarkib buyruqlari, shaxsiy ishlar, ish haqi bo'yicha shaxsiy hisobvaraqlar uzoq muddatli saqlanadi, muddat arxiv ishi qoidalari bilan belgilanadi.
- Ta'til va xizmat safari buyruqlari, tabellar o'rtacha muddatda saqlanadi.
- Mehnat muhofazasi va baxtsiz hodisalarni tekshirish hujjatlari uchun alohida muddatlar belgilangan.
Elektron nusxalar qulay, lekin imzoli asl nusxalarni almashtirmaydi. Yuridik shaxs tugatilganda shaxsiy tarkib hujjatlari arxivga topshiriladi.
Ish beruvchilarning tez-tez uchraydigan xatolari
- Qog'oz shartnoma imzolangan, mehnat reyestrida yozuv yo'q. Rasman xodim rasmiylashtirilmagan.
- Shartnomadagi maosh to'liq stavkada eng kam ish haqidan past. 2026 yil 1 sentabrdan minimal 1 360 000 so'm.
- Shartnomada bitta summa yozilgan, qo'lga boshqasi beriladi. Farq kulrang sxemani tasdiqlaydi.
- Doimiy xodim har oyi bir xil dalolatnomali FHSh bilan rasmiylashtiriladi.
- Sinov muddati shartnomaga emas, buyruqqa yozilgan.
- Tabel tekshiruv oldidan orqaga surib to'ldiriladi.
- Lavozim yo'riqnomasi yo'q, shuning uchun intizomiy jazoni hech narsaga bog'lab bo'lmaydi.
- Ishdan bo'shatishdagi hisob-kitob "oy yopilguncha" kechiktiriladi.
- JSST va ijtimoiy soliq hisoboti 15-sanadan keyin topshiriladi.
Ko'p beriladigan savollar
Odamni bir necha kunga mehnat shartnomasisiz olsa bo'ladimi? Yo'q. Mehnat munosabati haqiqiy ishning birinchi kunidan boshlanadi. O'lchanadigan natijaga ega bir martalik vazifa uchun FHSh to'g'ri keladi, lekin rahbarlik ostida jadval bo'yicha ishlash uchun emas.
MChJ direktori yagona xodim. U bilan shartnoma kerakmi? Ha, direktor muassisning o'zi bo'lsa ham xodim sifatida mehnat shartnomasi, buyruq va mehnat reyestridagi yozuv bilan rasmiylashtiriladi.
Xodim ish haqi ustiga qancha turadi? Mehnatga haq to'lash fondidan 12% ijtimoiy soliq. 3 000 000 so'm maoshda ish beruvchi ustiga 360 000 so'm to'laydi. JSST 12% xodim ish haqidan ushlab qolinadi, INPS 0,1% esa shu 12% ichidan ajratiladi, qo'shimcha qo'shilmaydi.
Xodim yangi shartlar bo'yicha qo'shimcha kelishuvni imzolashdan bosh tortdi. Nima qilish kerak? Avvalgi shartlar saqlanib qoladi. Ularni bir tomonlama o'zgartirib bo'lmaydi, Mehnat kodeksida bevosita nazarda tutilgan va ogohlantirish tartibiga rioya qilingan hollar bundan mustasno.
Sinov muddatida sababsiz bo'shatsa bo'ladimi? Sinov davrida shartnomani bekor qilish asosi va tartibi Mehnat kodeksida belgilangan. Qaror sabab ko'rsatilgan holda yozma rasmiylashtiriladi, og'zaki ogohlantirish yetarli emas.
Mehnat inspeksiyasi birinchi navbatda nimani tekshiradi? Haqiqatda ishlayotgan barcha xodimlar bo'yicha mehnat reyestridagi yozuvlarni, shartnoma va buyruqlarning mosligini, tabelni, to'lov vedomostlarini, eng kam ish haqiga rioyani, ish haqi va yakuniy hisob-kitob muddatlarini.
Yakka tartibdagi tadbirkorga kadrlar hujjatlari kerakmi? Ha. Yollanma xodimi bor YATT ham xuddi shu to'plamni yuritadi: shartnomalar, buyruqlar, tabel, ta'tillar grafigi, mehnat reyestrida ro'yxatdan o'tkazish va oylik hisobot.