Toshkentda yashayotgan Sherzod ovqat yetkazib berish xizmatida ishlaydi. Kuniga 30–40 ta buyurtma, oyiga taxminan 4–5 million so'm daromad. Lekin u rasmiy hujjatsiz ishlaydi — gohida mijozlar naqd pul o'rniga kartaga o'tkazishni talab qiladi, lekin uning shaxsiy kartasida limitlar bor, bank bloklab qo'yishi mumkin. Bir do'sti maslahat berdi: YATT ochasanmi, muammo yo'q bo'ladi. Sherzod esa: "Murakkab bo'lsa kerak, ko'p qog'oz kerak bo'lsa kerak" deb o'ylardi. Aslida emas. YATT ochish 2026 yilda 15 daqiqa va nol so'm xarajat talab qiladi.
Ushbu qo'llanmada batafsil ko'rib chiqamiz: YATT nima, nima uchun kerak, qanday ro'yxatdan o'tish mumkin, qanday soliq to'lanadi va ko'p tadbirkorlar qanday xatolar qiladi.
YATT nima va u kimga kerak
YATT — yakka tartibdagi tadbirkor. Bu yuridik shaxs emas, balki jismoniy shaxs — ya'ni siz o'zingiz — rasmiy ravishda tijorat faoliyati bilan shug'ullanish huquqini olasiz.
MChJ (Mas'uliyati Cheklangan Jamiyat) dan farqli o'laroq, YATT ochish uchun ustav kapitali kerak emas, muassislar yig'ilishi kerak emas, hisobot yanada sodda. Boshlanish narxi — nol.
YATT kimga mos keladi:
- Frilanserlar — dizayner, dasturchi, tarjimon, matnchi
- Xizmat ko'rsatuvchilar — sartarosh, usta, repetitor, fotoograf
- Savdo bilan shug'ullanuvchilar — onlayn-do'kon, bozorda savdo
- Transport xizmati — taksichi, kuryer, yuk tashuvchi
- Ijodiy soha vakillari — blogger, kontent yaratuvchi, SMM mutaxassis
Agar siz yolg'iz ishlayotgan bo'lsangiz, daromadingiz yiliga 1 milliard so'mdan oshmasa va xodimlaringiz soni 10 nafar yoki undan kam bo'lsa — YATT siz uchun.
YATT va shaxsiy karta: nima farq bor
Ko'plar shaxsiy karta orqali ishlashda davom etadi. Bu xavfli. Bank har qanday vaqtda kartani bloklab qo'yishi mumkin — va bu juda ko'p hollarda sodir bo'ladi. 2025 yilda bir Toshkent fotoografi oyiga 8 million so'm oldi, bank "noma'lum daromad" sababli kartani 3 hafta blokladi. YATT bo'lsa, biznes karta ochiladi, pul rasmiy ravishda tushadi, hech qanday muammo yo'q.
YATT ochishdan oldin bilish kerak bo'lgan asosiy qoidalar
Ro'yxatdan o'tishdan oldin bir necha narsani aniqlab olish muhim. Bu haqida ko'plar aytmaydi, lekin amaliyotda bu masalalar juda muhim.
Qaysi faoliyat turi uchun YATT bo'lmaydi
O'zbekiston qonunchiligiga ko'ra, ba'zi faoliyat turlari uchun YATT ochib bo'lmaydi:
- Bankchilik va sug'urta xizmatlari
- Qurol-yarog' va o'q-dorilar sotish
- Dori-darmon ishlab chiqarish
- Spirtli ichimliklar ishlab chiqarish va ulgurji sotish
- Ba'zi litsenziyalanuvchi faoliyat turlari (tibbiy xizmatlar, huquqiy maslahat va boshqalar — alohida litsenziya kerak)
Agar siz IT sohasida, ovqat yetkazib berishda, dizaynda, ta'limda, savdoda yoki xizmat ko'rsatish sohasida bo'lsangiz — YATT ochishga to'siq yo'q.
Yosh chegarasi
YATT ochish uchun 18 yoshdan oshgan bo'lish kerak. 16–18 yoshdagi shaxslar esa ota-onasining roziligini taqdim etish orqali YATT ochishi mumkin.
Davlat xizmatchilari
Davlat xizmatchilari (o'qituvchilar, vrachlar va boshqalar) tadbirkorlik faoliyatini asosiy ish joyida ruxsatisiz amalga oshira olmaydi. Bu nuqtaga e'tibor bering — ko'plar bu qoidani bilmaydi.
My.gov.uz orqali YATT ochish: bosqichma-bosqich
Bu eng muhim qism. Avval ko'p kishi soliq organiga borishi, hujjatlar to'plashi kerak deb o'ylardi. Endi bularning hammasi o'tmishda qoldi.
1-bosqich: My.gov.uz saytiga kirish
my.gov.uz saytiga kiring. Ro'yxatdan o'tmagan bo'lsangiz, ID-karta (pasport) raqami va telefon raqami orqali ro'yxatdan o'ting. One-ID tizimi orqali kirish tavsiya etiladi — bu xavfsizroq.
2-bosqich: "Tadbirkorlik" bo'limini toping
Asosiy sahifada "Xizmatlar" — "Tadbirkorlik va biznes" bo'limiga o'ting. Yoki qidiruv qatoriga "YATT ro'yxatdan o'tish" deb yozing.
3-bosqich: Arizani to'ldirish
Ariza shakli avtomatik ravishda ma'lumotlar bilan to'ldiriladi — ism, familiya, pasport ma'lumotlari. Siz faqat quyidagilarni ko'rsatishingiz kerak:
- Faoliyat turi — OKED bo'yicha kod tanlaysiz (masalan, 47910 — internet orqali chakana savdo, 62010 — dasturiy ta'minot ishlab chiqish)
- Soliq rejimi — odatda soddalashtirilgan soliq tizimi (SST) tanlanadi
- Faoliyat manzili — uy manzilingizni ko'rsatish mumkin
4-bosqich: Tasdiqlash
Ariza jo'natilgach, 1 ish kuni ichida (ko'pincha bir necha soat ichida) YATT guvohnomangiz elektron shaklda my.gov.uz shaxsiy kabinetingizga tushadi. Hech qayerga borish shart emas.
Muhim: OKED kodi
OKED — O'zbekiston Korxonalar va Tashkilotlar Faoliyati Klassifikatori. Har bir faoliyat turi o'z kodiga ega. To'g'ri kod tanlash muhim, chunki noto'g'ri kod soliq to'lovlari bilan bog'liq muammolarga olib kelishi mumkin.
| Faoliyat turi | OKED kodi |
|---|---|
| Internet orqali savdo | 47910 |
| Dasturiy ta'minot ishlab chiqish | 62010 |
| Grafik dizayn | 74100 |
| Fotosuratga olish | 74200 |
| Repetitorlik | 85590 |
| Sartaroshlik xizmatlari | 96020 |
| Ovqat yetkazib berish | 56290 |
| Transport xizmatlari | 49410 |
YATT uchun soliq rejimlari: qaysi birini tanlash kerak
Bu savol eng ko'p chalkashlik tug'diradi. Aslida tanlov unchalik murakkab emas.
Soddalashtirilgan soliq tizimi (SST) — 4%
Ko'p YATTlar uchun eng qulay variant. Daromaddan 4% to'lanadi — xarajatlarni chegirib tashlashning hojati yo'q.
Misol: Sherzod oyiga 5 million so'm daromad oladi. Soliq = 5 000 000 × 4% = 200 000 so'm. Hammasi.
SST qo'llash shartlari:
- Yillik daromad 1 milliard so'mdan oshmaydi
- Faoliyat turi cheklangan ro'yxatga kirmaydi
- Xodimlar soni 10 nafar yoki undan kam
SST da har chorakda to'lov amalga oshiriladi:
- I chorak — 20 aprelgacha
- II chorak — 20 iyulgacha
- III chorak — 20 oktyabrgacha
- IV chorak — 20 yanvargacha (keyingi yil)
Umumiy soliq tizimi (UST)
Agar daromadingiz yiliga 1 milliarddan oshsa yoki faoliyat turingiz SST ga kiritilmagan bo'lsa, UST ga o'tish kerak. Bu yerda:
- Foyda solig'i — 15%
- NDS (agar aylanma 1 mlrd dan oshsa) — 12%
- Ijtimoiy soliq (xodimlar bo'lsa)
Boshlang'ich tadbirkor uchun UST ortiqcha murakkablik. Birinchi yillarda SST to'liq yetarli.
Qat'iy belgilangan soliq (fiks soliq)
Ba'zi faoliyat turlari uchun davlat qat'iy miqdor belgilaydi — daromaddan emas. Masalan, savdo nuqtasi uchun oyiga ma'lum miqdor. Bu tizim oddiy bo'lgani bilan har doim ham foydali emas — agar daromad past bo'lsa, fiks soliq og'irroq bo'lishi mumkin.
Bank hisobi ochish: eng tez qayerda va qanday
YATT guvohnomasi qo'lingizda bo'lgach, keyingi qadam — tadbirkorlik hisobvaraqti (joriy hisob) ochish.
Qaysi banklar eng tez xizmat ko'rsatadi
| Bank | Hisob ochish muddati | Xizmat haqi (oylik) | Onlayn bank | Xususiyatlar |
|---|---|---|---|---|
| Kapitalbank | 1 kun | 15 000 – 30 000 so'm | Ha | Kichik biznes uchun qulay |
| Ipoteka bank | 1–2 kun | Bepul (shartlarga qarab) | Ha | Davlat kafolati |
| TBC Bank | Bir necha soat | 0 – 50 000 so'm | Ha (ilg'or) | Onlayn xizmat yaxshi |
| Hamkorbank | 1 kun | 20 000 so'm | Ha | Mintaqalarda tarmoq keng |
| Uzum Business | 1 kun | 0 so'm (birinchi 3 oy) | Ha | Fintech, yosh tadbirkorlar uchun |
Hisob ochish uchun kerak bo'lgan hujjatlar:
- Pasport
- YATT guvohnomasi (elektron nusxa yetarli)
- Ariza (bank shakli)
Ba'zi banklar (masalan, TBC) to'liq onlayn hisob ochish imkonini beradi — filialga borish shart emas.
Ijtimoiy sug'urta: INPS va nafaqa jamg'armasi
Ko'p YATT egalar bu haqda bilmaydi va keyinchalik afsuslanadi. YATT sifatida siz o'z nafaqangizni o'zingiz ta'minlashingiz kerak.
INPS to'lovi — Individual Nafaqa Jamg'armasi Schyoti. Oyiga minimal ish haqining 10% ni to'lash tavsiya etiladi. 2026 yilda minimal ish haqi 1 050 000 so'm. Ya'ni INPS to'lovi — oyiga taxminan 105 000 so'm.
Bu majburiy emas, lekin kelajakda davlat nafaqasi olish uchun muhim. Agar to'lamagan bo'lsangiz — pensiyaga chiqganingizda faqat minimal miqdorni olasiz.
To'lov my.gov.uz yoki soliq.uz orqali amalga oshiriladi.
Deklaratsiya topshirish: qanday va qachon
SST da deklaratsiya topshirish nisbatan oddiy.
Choraklik hisobot: Har chorak oxiridan keyin 20 kungacha soliq hisobotini topshirasiz. Buning uchun cabinet.tax.gov.uz — Soliq qo'mitasining shaxsiy kabineti ishlatiladi.
Shaxsiy kabinetga kirish uchun:
- cabinet.tax.gov.uz ga o'ting
- STIR (soliq to'lovchi identifikatsiya raqami) va parol bilan kiring
- YATT ro'yxatdan o'tganingizda STIR avtomatik beriladi
Yillik hisobot: Har yil 1 martgacha o'tgan yil uchun to'liq hisobot topshiriladi.
Deklaratsiya to'ldirishda asosiy ma'lumotlar:
- Choraklik umumiy daromad
- To'langan soliq miqdori
- Faoliyat turi kodi
Ko'p tadbirkorlar qiladigan xatolar
Amaliyotda eng ko'p uchraydigan muammolarni ko'rib chiqamiz. Bu xatolarni bilsangiz, ulardan osonlikcha qochishingiz mumkin.
1-xato: Daromadni yashirish
Ba'zilar kassir cheklarini yozmaydi yoki naqd pul tushirishlarini hisobga olmaydi. Soliq organlari bank ko'chirmalarini va kassa apparati ma'lumotlarini tekshiradi. Yashirilgan daromad uchun jarimalar qattiq — to'lanmagan soliqning 50% gacha.
2-xato: Kechiktirilgan soliq to'lovi
Har chorak uchun belgilangan muddatda to'lamagan YATT egalariga kuniga 0,033% jarima hisoblanadi. Oy kechiksa — bu hisobning 1% ini tashkil etadi. Kichik ko'rinsa ham, bir necha oy kechikish sezilnarli summaga aylanadi.
3-xato: Noto'g'ri OKED kodi
Arizada noto'g'ri faoliyat kodi ko'rsatilsa, keyinchalik qayta ro'yxatdan o'tish kerak bo'ladi. Bu muammo emas, lekin vaqt oladi. Ro'yxatdan o'tishdan oldin OKED ro'yxatini diqqat bilan ko'rib chiqing.
4-xato: Bank hisobini ochmasdan ishlash
Ba'zilar guvohnoma olgach, shaxsiy karta orqali davom etadi. Bu xavfli — bank tadbirkorlik operatsiyalarini bloklashi mumkin. Tadbirkorlik hisobvaraqtini ochish — majburiy qadam.
5-xato: Daromad chegarasini nazorat qilmaslik
SST da yillik 1 milliard so'm chegarasi bor. Agar daromad bu chegarani oshsa, UST ga o'tish kerak. Lekin ko'plar buni kuzatmaydi va yil oxirida soliq organidan xat oladi. Chorakda bir marta daromad hisobini ko'rib chiqish odatini shakllantiring.
Hisob-kitob: Sherzod misoli bilan
Keling, real raqamlar bilan ko'raylik.
Sherzod — ovqat yetkazib berish kureryeri, Toshkent
- Oylik daromad: 5 500 000 so'm (yetkazib berish to'lovlari)
- Yillik daromad: 66 000 000 so'm
- SST stavkasi: 4%
Choraklik soliq hisob-kitobi:
| Chorak | Daromad | Soliq (4%) | To'lov muddati |
|---|---|---|---|
| I chorak (jan–mart) | 16 500 000 so'm | 660 000 so'm | 20 aprelgacha |
| II chorak (apr–iyun) | 16 500 000 so'm | 660 000 so'm | 20 iyulgacha |
| III chorak (iyul–sen) | 16 500 000 so'm | 660 000 so'm | 20 oktyabrgacha |
| IV chorak (okt–dek) | 16 500 000 so'm | 660 000 so'm | 20 yanvargacha |
| Jami yil | 66 000 000 so'm | 2 640 000 so'm | — |
INPS to'lovi (ixtiyoriy, lekin tavsiya etiladi):
- Oyiga: 105 000 so'm
- Yiliga: 1 260 000 so'm
Umumiy yillik xarajat: 2 640 000 + 1 260 000 = 3 900 000 so'm
Bu Sherzodning yillik daromadining atigi 5,9% ini tashkil etadi. Evaziga u rasmiy maqomga ega, bankda hisob-kitob qilishi mumkin, yirik kompaniyalar bilan shartnoma tuzishi mumkin va kelajakda nafaqa huquqiga ega bo'ladi.
Litsenziya talab qiladigan faoliyat turlari
YATT ochish bepul va tez, lekin ba'zi faoliyat turlari faqat ro'yxatdan o'tish bilan amalga oshirib bo'lmaydi — alohida litsenziya kerak. Bu nozik, lekin muhim jihat ko'plab yangi tadbirkorlar e'tiboridan chetda qoladi.
Qaysi faoliyatlar litsenziya talab qiladi:
- Tibbiy xizmatlar — klinika, tibbiy kabinet, stomatologiya, laboratoriya. Sog'liqni saqlash vazirligi litsenziyasi kerak.
- Ta'lim markazlari — rasmiy o'quv muassasasi maqomida ishlash uchun (xususiy maktab, lisey, DTS standartidagi kurslar). Repetitorlik — litsenziyasiz mumkin.
- Xavfsizlik xizmatlari — qo'riqlash kompaniyasi, xavfsizlik xizmati. Ichki ishlar vazirligi litsenziyasi talab qilinadi.
- Alkogol va tamaki sotuvi — ulgurji savdo litsenziyasi majburiy; chakana savdoda alohida ruxsatnoma kerak.
- Moliyaviy xizmatlar — kredit, sug'urta, investitsiya boshqaruvi. Markaziy bank yoki Kapital bozorini rivojlantirish agentligidan litsenziya olinadi.
Litsenziya olish jarayoni va narxi:
Litsenziyalar tegishli vazirliklarga murojaat etib olinadi. Odatiy muddati: 14–30 ish kuni. Narxi: 1 BHMdan (340 000 so'm) 5 BHMgacha (1 700 000 so'm) va undan yuqori — faoliyat turiga qarab. Ayrim hollarda qo'shimcha joylarni tekshirish, sanitariya xulosasi yoki professional sertifikat talab qilinadi.
Amaliy maslahat: Agar faoliyatingiz litsenziya talab qilishini bilsangiz, YATT ro'yxatdan o'tish bilan bir vaqtda litsenziya jarayonini boshlang. Bu ikki jarayon parallel ketadi va umumiy vaqtni tejaydi. Litsenziya talab qiladigan faoliyatni litsenziyasiz amalga oshirish — 30 BHMgacha (10,2 mln so'm) jarima va faoliyatni to'xtatish xavfini keltirib chiqaradi.
YATT ni yopish: qanday amalga oshiriladi
Agar faoliyatni to'xtatmoqchi bo'lsangiz, YATT ni yopish ham sodda.
Yopish tartibi:
- Barcha soliq qarzdorliklarini to'lang
- Hisobotlarni topshiring
- My.gov.uz orqali yopish arizasini yuboring
- Bank hisobini yoping (bankga alohida murojaat)
Yopish 3–5 ish kuni davom etadi. Yopishdan oldin barcha majburiyatlarni bajaring — aks holda jarima hisoblanaveradi.
Tez-tez so'raladigan savollar (FAQ)
YATT ochish uchun qancha pul kerak? Ro'yxatdan o'tish tamomila bepul. Davlat boji yo'q. Birgina bank hisobini ochishda kichik to'lovlar bo'lishi mumkin — bu bankdan bankka farq qiladi.
YATT ochish uchun ofis kerakmi? Yo'q. Uy manzilini ko'rsatish kifoya. Ko'plab frilanserlar va kureryerlar uy manzili bilan ishlaydi.
YATT egasi xodim yollay oladimi? Ha, lekin SST da xodimlar soni 10 nafar yoki undan kam bo'lishi kerak. Xodim yollashda qo'shimcha soliq majburiyatlari paydo bo'ladi — ijtimoiy soliq, NDFL.
My.gov.uz da muammo bo'lsa nima qilish kerak? Yaqin MFC (Davlat xizmatlari markazi) ga boring — ular onlayn ro'yxatdan o'tishga yordam beradi. Yoki soliq organining 1198 raqamli qo'ng'iroq markaziga murojaat qiling.
Xorijda bo'lsam, O'zbekistonda YATT ochib ishlay olamanmi? Ha, agar siz O'zbekiston fuqarosi bo'lsangiz va rezident sifatida ro'yxatdan o'tgan bo'lsangiz — xorijda bo'lganingizda ham onlayn boshqarish mumkin.
YATT egasi pensiya olishi mumkinmi? Ha, agar INPS ga muntazam to'lov qilgan bo'lsa. Aks holda faqat ijtimoiy nafaqa (minimal miqdor) olish mumkin.
SST dan UST ga o'tish qachon zarur? Yillik daromad 1 milliard so'mdan oshganda yoki litsenziyalanuvchi faoliyat boshlanganida. O'tish chorak oxirida amalga oshiriladi.
YATT dan MChJ ga qanday o'tiladi? To'g'ridan-to'g'ri o'tish mexanizmi yo'q — bu ikki alohida jarayon. Avval YATT ni rasmiy ravishda yoping (barcha soliqlarni to'lab, my.gov.uz orqali yopish arizasini yuboring), so'ng yangi MChJ ro'yxatdan o'tkazing. Umumiy muddat: 5–10 ish kuni. Asosiy sabab — sheriklar bilan ishlash zaruriyati, investorlar jalb qilish yoki yirik korporativ mijozlarga chiqish.
Bir vaqtda bir nechta YATT bo'lishi mumkinmi? Yo'q. O'zbekiston qonunchiligiga ko'ra, bir jismoniy shaxs faqat bitta YATTga ega bo'lishi mumkin. Bir nechta faoliyat turi bilan shug'ullanmoqchi bo'lsangiz — ro'yxatdan o'tishda bir nechta OKVEA kodi ko'rsating. Bu bir YATT doirasida qonuniy.
YATT ni vaqtincha to'xtatib qo'yish mumkinmi? Rasman «to'xtatib qo'yish» tartibi mavjud emas — YATT yoki faoliyat ko'rsatadi, yoki yopiladi. Biroq amalda: faoliyat bo'lmasa, SST bo'yicha soliq to'lanmaydi (tushum yo'q — soliq yo'q). Faqat minimal INPS badali (oyiga 340 000 so'm) to'lanishda davom etadi. Uzoq muddatli to'xtatish rejalashtirilsa — YATT ni to'liq yopib, keyin qayta ochish arzonroq tushishi mumkin.
Soliq deklaratsiyasini o'zim to'ldira olmasamchi? Buxgalter yollash shart emas — asosiy holatlarda deklaratsiya juda oddiy. Lekin murakkab holatlarda (xodimlar, turli daromad manbalari) mutaxassis yordami foydali bo'ladi. Onlayn buxgalterlik xizmatlari — masalan, Soliq.uz platformasi — avtomatik hisob-kitob qiladi.
Kassir apparati kerakmi? Agar tovar sotsangiz yoki xizmat ko'rsatsangiz va mijozlar to'lovini qabul qilsangiz — ha, kassa apparati majburiy. Lekin naqd pulsiz hisob-kitob (terminal orqali) da kassa bo'lmasa ham bo'ladi — bu holda bank ko'chirmasi hisoblanadi.
YATT dan MChJ ga o'tish qiyin emasmi? O'tish mumkin, lekin YATT ni yopib, MChJ ni alohida ochish kerak bo'ladi. Bu jarayon 5–10 kun oladi. Asosiy sabab — MChJ kattaroq miqyos, ko'p xodim yoki investorlar bilan ishlash zaruriyati paydo bo'lganda amalga oshiriladi.
Xulosa
YATT ochish — bu O'zbekistonda qonuniy biznes yuritishning eng oddiy va arzon yo'li. My.gov.uz platformasi bu jarayonni 15 daqiqalik ish qilib qo'ydi. 4% soliq stavkasi — dunyodagi eng past stavkalardan biri. Hech qanday murakkab hujjatlar, hech qanday notarius, hech qanday gerb boji yo'q.
Sherzod kabi kuryer bo'lasizmi, Samarqanddagi IT frilanser bo'lasizmi yoki Farg'onada onlayn savdo qilayotgan tadbirkor — YATT hammangiz uchun to'g'ri boshlanish nuqtasi.
Bugun my.gov.uz ga kiring va arizangizni yuboring. Ertaga siz rasmiy tadbirkor bo'lasiz.
Foydali havolalar:
- Ro'yxatdan o'tish: my.gov.uz
- Soliq hisobi: cabinet.tax.gov.uz
- Soliq qo'mitasi: soliq.uz
- Qo'ng'iroq markazi: 1198