Toshkentlik tadbirkor Guanchjoudan ikki yuzta oshxona kombayni buyurtma qildi. Xarid narxi va yetkazib berishni hisoblab, ustiga "bojxonaga yigirma foizcha" qo'shib qo'ydi. Konteyner Toshkent bojxona postiga yetganda to'lovlar yigirma emas, qariyb yigirma to'rt foizni yeb qo'ydi, ustiga to'rt kunlik vaqtinchalik saqlash ombori haqi qo'shildi. Partiya rejadagidan ikki barobar past marja bilan sotuvga chiqdi.
Xato boj stavkasida emas edi. U aylanmadan olinadigan soliq rejimida ishlar va bunday rejimda import QQSi hisobga olinmasligini bilmasdi: o'n sakkiz million so'm qaytib kelish o'rniga tannarxda qolib ketdi.
Quyida import mexanikasi shartnomadan omborgacha ko'rib chiqilgan: bojxona qiymati qanday hisoblanadi, to'lovlar nimalardan tashkil topadi, import QQSini kim hisobga ola oladi, qanday hujjatlar kerak va importchilar pulni qayerda ko'proq yo'qotadi.
Kim tovar olib kira oladi
O'zbekistonda alohida "import litsenziyasi" degan narsa yo'q. Qayta sotish uchun tovar olib kirishni istalgan ro'yxatdan o'tgan yuridik shaxs va yakka tartibdagi tadbirkor amalga oshira oladi. Tashqi iqtisodiy faoliyat ishtirokchisi maqomi biznesni ro'yxatdan o'tkazish paytida avtomatik beriladi, uni alohida olish shart emas.
YaTT kichik partiyalar, chakana savdo va marketpleyslar uchun qulay. YaTT va o'zini o'zi band qilganlar uchun aylanmadan olinadigan soliq 1 mlrd so'mgacha bo'lgan aylanmada 1% ni tashkil etadi (2026-yilgacha 4% edi). Cheklov oddiy: bu rejimda import QQSi hisobga olinmaydi.
MChJ yirik shartnomalar, korporativ xaridorlar bilan ishlash va kiruvchi QQSni hisobga olish kerak bo'lganda tanlanadi. Yuridik shaxslar uchun aylanmadan olinadigan soliq - 4%.
Birinchi yetkazib berishdan oldin uchta texnik masalani yopish kerak:
- Valyuta hisob raqami tashqi savdo operatsiyalariga xizmat ko'rsatuvchi bankda. 1-3 ish kunida ochiladi.
- ERI (e-imzo) rahbar nomiga. Usiz na bojxona tizimiga, na soliq hisobotiga kirish imkoni bor.
- Deklaratsiya bo'yicha qaror. Deklaratsiyani o'zingiz topshirasizmi yoki bojxona brokeri orqalimi. Dastlabki besh-yettita yetkazib berishda broker o'z xatolaringizdan arzonroq tushadi.
Shartnoma va uni hisobga qo'yish
Yetkazib beruvchi bilan tashqi savdo shartnomasi yetkazib berish va to'lovdan oldin tashqi iqtisodiy faoliyatning elektron tizimida ro'yxatga olinadi. Hisob raqamisiz bank chet elga to'lovni o'tkazmaydi, bojxona esa deklaratsiyani qabul qilmaydi.
Imzolashdan oldin shartnomada nimani tekshirish kerak:
- Inkoterms bo'yicha yetkazib berish bazisi. FOB, CIF, EXW, DAP qaysi xarajatlar bojxona qiymatiga kirishini belgilaydi. To'lovlardagi farq sezilarli.
- Tovarning aniq tavsifi artikul, model va materiali bilan. Ta'rifdan TIF TN kodi, koddan esa boj stavkasi kelib chiqadi.
- Yetkazib berish muddatlari. To'lov va import orasidagi muddat valyuta qonunchiligi bilan nazorat qilinadi.
- To'lov shartlari. Oldindan to'lov, akkreditiv yoki muddatli to'lov. Bank bitimning yopilishini kuzatib boradi.
- Yetkazib beruvchi rekvizitlari barcha hujjatlarda bir xil bo'lishi shart: invoys, shartnoma, to'lov. Kompaniya nomidagi har qanday nomuvofiqlik rasmiylashtirishni sekinlashtiradi.
Import qiymati nimalardan tashkil topadi
Bojxonadagi to'lovlar ketma-ket hisoblanadi va har bir keyingisi oldingisi kirgan bazaga qo'shiladi. Tartib quyidagicha.
1-qadam. Bojxona qiymati
Barcha hisob-kitoblar uchun baza. Unga shartnoma bo'yicha tovar narxi hamda O'zbekiston chegarasini kesib o'tishgacha bo'lgan xarajatlar kiradi: xalqaro tashish, sug'urta, yuklash ishlari, vositachi komissiyasi, qadoqlash va idish qiymati.
Mamlakat ichidagi xarajatlar (chegaradan omborgacha yetkazish, Toshkentda tushirish, saqlash) bojxona qiymatiga kirmaydi. Shu sababli shartnomada chegaragacha bo'lgan fraxt va O'zbekiston hududidagi fraxtni alohida satrlarda ajratib ko'rsatish foydali.
Bojxona qiymati deklaratsiya ro'yxatga olingan sanadagi Markaziy bank kursi bo'yicha so'mga aylantiriladi.
2-qadam. Bojxona boji
Stavka TIF TN kodiga bog'liq. Kodlar o'n minglab, stavkalar esa bir necha barobar farq qiladi: xom ashyo va butlovchilarda nol bo'lishi, tayyor iste'mol mahsulotida ancha yuqori bo'lishi mumkin. O'z kodingiz bo'yicha aniq stavkani customs.uz saytidagi amaldagi tarifdan qarang yoki bojxona organidan tasniflash bo'yicha dastlabki qaror so'rang.
Boj = bojxona qiymati × TIF TN kodi bo'yicha stavka.
Alohida preferensiyalarni ham tekshiring. O'zbekiston erkin savdo bitimlari tuzgan mamlakatlardan keltirilgan tovarlar bo'yicha to'g'ri rasmiylashtirilgan kelib chiqish sertifikati bo'lsa, boj nolga teng bo'lishi mumkin.
3-qadam. Aktsiz
Faqat aktsiz osti tovarlarga hisoblanadi: spirtli ichimliklar, tamaki mahsulotlari, ayrim yoqilg'i turlari, avtomobillar va boshqa bir nechta pozitsiya. Ro'yxat yopiq, u Soliq kodeksida. Ko'pchilik iste'mol va sanoat tovarlarida aktsiz yo'q.
4-qadam. QQS 12%
O'zbekistonda QQSning asosiy stavkasi - 12%. 20% degan stavka mavjud emas, bu forumlarda hanuz aylanib yuruvchi eskirgan raqam.
Importda QQS tovar chiqarilishidan oldin bojxonada to'lanadi va bu importchining soliq rejimiga bog'liq emas. Hisoblash bazasi:
QQS = (bojxona qiymati + boj + aktsiz) × 12%
Ayrim toifalar bo'yicha ozod qilish amal qiladi: texnologik uskunalarning bir qismi, tibbiy tovarlar, ba'zi xom ashyo turlari. Ro'yxatlar Soliq kodeksi va alohida qarorlarda mustahkamlangan, ularni shartnoma tuzishdan oldin o'z kodingiz bo'yicha tekshirgan ma'qul.
5-qadam. Bojxona yig'imlari
Bojxona rasmiylashtiruvi uchun yig'imlar BHMga bog'langan (01.09.2026 dan BHM = 440 000 so'm) va partiya qiymati hamda operatsiya turiga qarab o'zgaradi. Amaldagi ro'yxat customs.uz da e'lon qilinadi. Umumiy smetada bu eng kichik satr, lekin uni unutmaslik kerak.
Amaliy misolda hisob-kitob
Xitoydan oshxona kombaynlari partiyasi. Shartlar FOB Guanchjou, 200 dona, donasi 45 dollardan. Hisob uchun kursni 1 dollar = 12 900 so'm, TIF TN kodi bo'yicha boj stavkasini shartli 10%, yig'imlarni shartli 500 000 so'm deb olamiz.
| Modda | USD | So'mda |
|---|---|---|
| Tovar (200 × $45) | 9 000 | 116 100 000 |
| Chegaragacha fraxt | 1 600 | 20 640 000 |
| Yuk sug'urtasi | 80 | 1 032 000 |
| Bojxona qiymati | 10 680 | 137 772 000 |
| Boj 10% | 13 777 200 | |
| Aktsiz | 0 | |
| QQS bazasi | 151 549 200 | |
| QQS 12% | 18 185 904 | |
| Bojxona yig'imlari | 500 000 | |
| Bojxonadagi jami to'lovlar | 32 463 104 |
Endi bir dona tannarxi. Chegaradan Toshkentdagi omborgacha yetkazishni 3 000 000 so'm deb qo'shamiz.
Kompaniya umumiy rejimda va QQSni hisobga olsa:
137 772 000 + 13 777 200 + 500 000 + 3 000 000 = 155 049 200 so'm Bir dona tannarxi: 775 246 so'm
YaTT yoki MChJ aylanmadan olinadigan soliqda yoki 6% maxsus rejimda bo'lsa:
155 049 200 + 18 185 904 = 173 235 104 so'm Bir dona tannarxi: 866 176 so'm
Farq - bir donaga 90 930 so'm yoki tannarxning 11,7% i. 200 donalik partiyada bu 18,2 mln so'm bo'lib, birinchi holatda hisobga olish orqali qaytadi, ikkinchisida tovar narxida abadiy qoladi.
Import QQSini hisobga olish va rejim tanlash
Import QQSini hamma to'laydi. Hisobga olishni esa hamma ham qila olmaydi.
| Rejim | Soliq stavkasi | Import QQSini hisobga olish |
|---|---|---|
| Aylanma solig'i, YaTT va o'zini band qilganlar 1 mlrd so'mgacha | 1% | Yo'q |
| Aylanma solig'i, yuridik shaxslar | 4% | Yo'q |
| Maxsus QQS rejimi 6% | Aylanmadan 6%, foyda solig'i 0% | Yo'q |
| Umumiy rejim | QQS 12% + foyda solig'i 15% | Ha |
6% maxsus rejim 01.06.2026 dan 01.01.2030 gacha amal qiladi, ixtiyoriy ravishda qo'llaniladi va savdo, xizmatlar hamda umumiy ovqatlanish uchun ochiq. U jozibali ko'rinadi: barcha aylanmadan 6% va foyda solig'i nol. Biroq bu rejimda kiruvchi QQS umuman hisobga olinmaydi, import QQSi ham shu jumlada. Tovar ustamasi yuqori bo'lgan importchi uchun bu ko'pincha stavkadagi tejamdan og'irroq keladi.
Oddiy tekshiruv. Yillik import QQSini hisoblang va uni rejimlar o'rtasidagi soliq yuki farqi bilan solishtiring. Yiliga 1,5 mlrd so'mlik bojxona qiymatida tovar olib kirsangiz, qoplanmaydigan QQS taxminan 180 mln so'mni tashkil etadi. Maxsus rejimdagi tejam shu summani qoplashi kerak, aks holda tanlov noto'g'ri.
Umumiy rejimga o'tish aylanma 12 000 BHM = 5 280 000 000 so'm dan oshganda majburiy bo'ladi (norma 01.06.2026 dan amalda). Chegaragacha rejim ixtiyoriy tanlanadi va importchi uchun ko'pincha qonun majbur qilishidan oldinroq QQSga o'tish foydali.
QQS bo'yicha deklaratsiya har oy, keyingi oyning 20-sanasiga qadar topshiriladi. Unda ham sotuvdan hisoblangan QQS, ham bojxona deklaratsiyasi asosidagi import bo'yicha hisobga olish aks etadi.
Bojxona rasmiylashtiruvi uchun hujjatlar
Deklaratsiya qabul qilinishi uchun zarur bo'lgan asosiy to'plam:
- Tashqi savdo shartnomasi hisob raqami va unga barcha ilovalar bilan.
- Invoys (commercial invoice) dona narxi, umumiy summa, Inkoterms bazisi va tomonlar rekvizitlari bilan.
- Qadoqlash varaqasi (packing list) brutto va netto vazni, o'rinlar soni va o'lchamlari bilan.
- Transport hujjatlari: avtotashishda CMR, temir yo'lda SMGS yuk xati, aviatashishda AWB, dengiz qismida konosament.
- Kelib chiqish sertifikati ST-1, ST-2 yoki Form A shaklida, agar preferensiyaga da'vo qilsangiz.
- Muvofiqlik sertifikati yoki muvofiqlik deklaratsiyasi majburiy tasdiqlanishi lozim tovarlarga.
- To'lov hujjatlari shartnoma bo'yicha, shuningdek tashish va sug'urta xarajatlarini tasdiqlovchi hujjatlar.
- Yuk bojxona deklaratsiyasi, ERI bilan imzolangan.
Hujjatlar o'rtasidagi nomuvofiqlik - kechikishlarning asosiy sababi. CMR dagi vazn qadoqlash varaqasiga, invoysdagi summa shartnoma va to'lovga, tovar nomi esa barcha qog'ozlarda bir xil bo'lishi kerak.
Sertifikatlash va ruxsat beruvchi hujjatlar
Majburiy muvofiqlikni tasdiqlash tasdiqlangan ro'yxatlarga kiruvchi tovarlarga talab qilinadi. Odatiy guruhlar:
- Oziq-ovqat mahsulotlari va ichimliklar - qo'shimcha ravishda sanitariya-epidemiologik xulosa.
- Bolalar tovarlari, o'yinchoqlar, bolalar kiyimi - materiallarga kuchaytirilgan talablar.
- Elektrotexnika va maishiy texnika - xavfsizlik va elektromagnit muvofiqlik.
- Kosmetika, maishiy kimyo - gigiyenik baholash.
- Dori vositalari, BFQ va tibbiy buyumlar - tegishli idorada ro'yxatdan o'tkazish, eng uzoq yo'l.
- Aloqa vositalari va radioelektronika - chastotalar bo'yicha kelishuv.
Sertifikat O'zbekiston hududidagi akkreditatsiyadan o'tgan organda rasmiylashtiriladi. Seriyali mahsulotga u bir necha yilgacha muddatga, bir martalik partiyaga esa aniq yetkazib berish uchun beriladi. Jarayon laboratoriya sinovlari zarurligiga qarab bir necha kundan bir necha haftagacha davom etadi.
Amaliy maslahat: sertifikatlashni yuk kelgandan keyin emas, yetkazib beruvchidagi ishlab chiqarish bilan parallel boshlang. Sertifikatsiz tovar vaqtinchalik saqlash omborida sizning hisobingizdan yotadi.
Yetkazib beruvchiga to'lov va valyuta nazorati
Chet elga to'lov ro'yxatga olingan shartnoma bo'yicha bank orqali o'tadi. Bank valyuta nazorati agenti sifatida har bir to'langan summa qarama-qarshi yetkazib berish bilan yopilishini kuzatadi.
Bu amalda qanday ishlaydi:
- Siz bankka shartnomaning hisob raqamiga havola bilan pul o'tkazish arizasini topshirasiz.
- Bank summa, rekvizitlar va to'lov maqsadining shartnoma shartlariga mosligini tekshiradi.
- Tovar olib kirilgandan keyin bojxona deklaratsiyasidagi ma'lumotlar tizimga tushib, to'lov bo'yicha majburiyatni yopadi.
Agar oldindan to'lov ketgan, tovar esa belgilangan muddatda kelmagan bo'lsa, bankda savol, kompaniyada esa valyuta qonunchiligi bo'yicha sanksiya xavfi paydo bo'ladi. Shuning uchun oldindan to'lovda shartnomaga zaxira bilan real muddatlar qo'yiladi, kechikish yuz berganda qo'shimcha kelishuv oldindan rasmiylashtiriladi, keyin emas.
Akkreditiv bank o'tkazmasidan qimmatroq, lekin yetkazib beruvchining majburiyatni bajarmasligidan himoya qiladi. Yangi kontragent bilan birinchi yirik bitimda u o'zini oqlaydi.
Logistika: yo'nalishlar va muddatlar
| Yo'nalish | Transport | Muddat | Izoh |
|---|---|---|---|
| Xitoy - O'zbekiston | Avtotransport Qirg'iziston yoki Qozog'iston orqali | 12-20 kun | Hajm bo'yicha moslashuvchan, o'tish punktlaridagi navbatga bog'liq |
| Xitoy - O'zbekiston | Temir yo'l | 18-30 kun | 20 tonnadan boshlab foydali |
| Turkiya - O'zbekiston | Avtotransport Eron yoki Kavkaz orqali | 14-25 kun | Yo'nalish siyosiy vaziyatga qarab o'zgaradi |
| Yevropa - O'zbekiston | Avtotransport Rossiya va Qozog'iston orqali | 12-18 kun | Tranzit cheklovlariga e'tibor talab qiladi |
| Dengiz + quruqlik | Portgacha konteyner, so'ng temir yo'l yoki avto | 35-55 kun | Bir tonnaga eng past stavka |
| Istalgan yo'nalish | Aviatransport | 3-7 kun | Faqat qimmat va yengil tovarga |
O'zbekistonning dengizga chiqishi yo'q va har qanday dengiz yo'nalishi qayta ortish bilan tugaydi. Bu ham muddatni, ham yukning shikastlanish xavfini oshiradi. Va'da qilingan muddatga 20-30% zaxira qo'shing va mavsumiy sotuvlarni tang qilib rejalashtirmang.
Importchilarning tez-tez uchraydigan xatolari
Noto'g'ri TIF TN kodi. Eng qimmat xato. Pasaytirilgan stavka tekshiruvda ochiladi va boj, QQS hamda penya qo'shimcha hisoblanadi. Bahsli pozitsiyalarni tasniflash bo'yicha dastlabki qaror bilan aniqlang.
Bojxona qiymatini pasaytirish. Yetkazib beruvchi bilan invoysdagi "ikkinchi narx" bo'yicha kelishuv birinchi tekshiruvgacha tejamga o'xshab ko'rinadi. Bojxona xavf profillari bilan solishtirib qiymatni o'zi tuzatadi, keyin esa tortishuv boshlanadi.
Bojxona qiymatida unutilgan xarajatlar. Vositachi komissiyasi, qadoqlash qiymati, sug'urta, jo'natish portidagi yuklash. Ularni ko'pincha bilmasdan kiritmaydilar, keyin esa tuzatish oladilar.
QQSni hisobga olmasdan rejim tanlash. Maqola boshidagi holat. Hisobga olish samarasini birinchi partiyadan keyin emas, biznesni ro'yxatdan o'tkazishdan oldin hisoblang.
Yuk kelgandan keyingi sertifikatlash. Vaqtinchalik saqlash omboridagi har bir kun pul turadi va tarif saqlash muddati bilan o'sib boradi.
Hujjatlardagi nomuvofiqlik. CMR va qadoqlash varaqasida turlicha vazn, yetkazib beruvchi nomining turlicha yozilishi, summalarning mos kelmasligi. Har bir nomuvofiqlik kamida bir kunlik kechikish.
Valyuta nazorati muddatlarini e'tiborsiz qoldirish. Oldindan to'lov ketdi, yetkazib beruvchi jo'natishni buzdi, shartnoma muddati tugadi. Qo'shimcha kelishuvni sana kelishidan oldin imzolash kerak, keyin emas.
Ko'p beriladigan savollar
TIF ishtirokchisi maqomini alohida olish kerakmi? Yo'q. Tashqi iqtisodiy faoliyat huquqi ro'yxatdan o'tgan har qanday YaTT va yuridik shaxsda bor. Alohida ruxsat talab qilinmaydi, valyuta hisob raqami, ERI va ro'yxatga olingan shartnoma yetarli.
YaTT sotish uchun tovar import qila oladimi? Ha, biznes shakli bo'yicha cheklov yo'q. Ammo aylanmadan olinadigan soliqdagi YaTT import QQSini hisobga olish huquqisiz to'laydi va buni narxda hisobga olish kerak.
Importda QQS stavkasi qancha? 12%. U bojxona qiymati, boj va aktsiz summasiga hisoblanadi hamda tovar chiqarilishidan oldin bojxonada to'lanadi.
Bojxonada to'langan QQSni qaytarish mumkinmi? Uni umumiy rejimdagi QQS to'lovchisi bojxona deklaratsiyasi asosida oylik QQS deklaratsiyasida hisobga olishi mumkin. Aylanmadan olinadigan soliq va 6% maxsus rejimda hisobga olish yo'q.
O'z tovarimga boj stavkasini qanday bilaman? TIF TN kodini aniqlab, customs.uz dagi amaldagi bojxona tarifidan stavkani toping. Tasniflashga shubha bo'lsa, dastlabki qaror uchun so'rov yuboring.
QQSga o'tish qachon majburiy bo'ladi? Aylanma 12 000 BHM, ya'ni 5 280 000 000 so'mdan oshganda. Ixtiyoriy ravishda undan oldinroq ham o'tish mumkin va bu importchilar uchun ko'pincha foydali.
Importchiga 6% rejimi foydalimi yoki umumiy rejim? Raqamlar bilan hisoblang. 6% maxsus rejim foyda solig'ini nolga tushiradi, lekin import QQSini hisobga olish huquqidan mahrum qiladi. Tannarxda import ulushi yuqori bo'lganda QQS 12% va foyda solig'i 15% li umumiy rejim odatda ustun keladi.
Bojxona rasmiylashtiruvi qancha vaqt oladi? Hujjatlar to'liq va kod to'g'ri bo'lsa, chiqarish bir necha soatdan 1-2 kungacha vaqt oladi. Kechikishlar deyarli har doim hujjatlar, tasniflash yoki sertifikat yo'qligi bilan bog'liq.