Sanjar aka Buxoroda avtoehtiyot qismlar do'koni yuritadi. Akkumulyator, moy filtri, tormoz kolodkasi - assortiment kengaygani sayin savdo ham o'sdi. Tovar hisobi esa telefondagi eslatmalar va yetkazib beruvchi bilan yozishmalarda qoldi.
Uchinchi yilning bahorida bank kredit uchun moliyaviy ko'rsatkichlarni so'radi. Sanjar aka qaysi guruh foyda keltirayotganini aytolmadi. Akkumulyatorlarning xarid narxi yil davomida to'rt marta o'zgargan, bir partiya Xitoydan bojxona orqali kelgan, boshqasi Toshkentdagi ulgurjichidan olingan, yetkazib berish xarajati hech qayerda tovarga taqsimlanmagan.
Omborni qo'lda sanadilar. Hisob-kitobga ko'ra 60 ta akkumulyator turishi kerak edi, aslida 56 ta chiqdi. To'rtta akkumulyator - bu 1,9 million so'mga yaqin. Bitta guruhda shuncha bo'lsa, o'n bitta guruhda qancha? Sanjar akaga tovar hisobi soliq inspektori uchun emas, o'zi uchun kerak edi.
Soliq talab qilmasa ham, do'konga tovar hisobi nega kerak
Aylanma solig'ida baza tushumdan hisoblanadi. Aylanmasi 1 mlrd so'mgacha bo'lgan YATT 1%, yuridik shaxslar 4% to'laydi. Xarajatlar, xarid narxi va tannarx hisobga umuman kirmaydi. Shundan ko'pchilik do'kon egasi xulosa chiqaradi: soliq tannarxga bog'liq emas ekan, ombor hisobini yuritmasa ham bo'ladi.
Bu xulosa uch nuqtada xato.
Boshqaruv. Tannarxsiz qaysi tovar pul keltirayotganini, qaysi biri javonda aylanma mablag'ni yeb yotganini bilib bo'lmaydi. Tushum o'sadi, foyda esa joyida turadi.
QQS. Agar siz QQS to'lovchisi bo'lsangiz, xarid qilingan tovar bo'yicha kiruvchi soliq faqat elektron hisob-faktura mavjud bo'lganda hisobga olinadi. Buning uchun har bir partiyaning kirimini hujjat bilan yuritish shart.
Soliq organi bilan solishtirish. Sizning kiruvchi ESFlaringiz soliq organiga ko'rinadi. Onlayn kassa orqali o'tgan tushum ham ko'rinadi. 500 mln so'mlik tovar sotib olib, kassadan 150 mln so'm o'tkazsangiz, savol o'z-o'zidan tug'iladi. Javob faqat ombordagi qoldiqda bo'ladi.
To'rtinchi sabab ham bor: umumiy rejimga o'tganda tannarx foyda solig'ini bevosita kamaytira boshlaydi. O'tish chegarasi - 12 000 BHM, ya'ni 5 280 000 000 so'm (2026 yil 1 iyundan amal qiladi). O'sayotgan do'kon bu chegaraga hisobni noldan yo'lga qo'yishga ulgurgunidan tezroq yetib boradi.
Tovar tannarxi: nima kiradi, nima kirmaydi
Tovar birligining tannarxi xarid narxidan va tovarni javonga sotuvga tayyor holda yetkazish uchun ketgan barcha xarajatlardan tashkil topadi.
Tannarxga kiradi:
- yetkazib beruvchi narxi (hisobga olinadigan QQSsiz);
- omborgacha transport, ekspeditorlik va yuk sug'urtasi;
- import qilinganda bojxona boji va yig'imlari;
- yuklash, tushirish, qadoqlash, markirovka;
- qaytarilmaydigan soliqlar (masalan, hisobga olinmaydigan kiruvchi QQS).
Birlik tannarxini hisoblash
Sanjar aka olib kelgan akkumulyator partiyasi:
| Modda | Summa, so'm |
|---|---|
| Xarid: 150 dona × 420 000 | 63 000 000 |
| Buxorogacha yetkazib berish | 3 600 000 |
| Bojxona boji va rasmiylashtiruv | 4 200 000 |
| Qadoqlash va markirovka | 750 000 |
| Partiya tannarxi jami | 71 550 000 |
Bitta akkumulyator tannarxi: 71 550 000 / 150 = 477 000 so'm.
Agar mashinada ikki xil tovar guruhi kelgan bo'lsa, yetkazib berish xarajati proporsional taqsimlanadi - og'irlik, hajm yoki xarid qiymati bo'yicha. Bitta usulni tanlab, yil davomida shunga amal qilish kerak, aks holda oylarni solishtirish ma'nosini yo'qotadi.
Davr xarajatlari qaysilar
Ijara, sotuvchilar ish haqi, reklama, bank xizmati, kommunal to'lovlar tovar tannarxiga kirmaydi. Bu xarajatlar tovar sotilgan yoki sotilmaganidan qat'i nazar, yuzaga kelgan oyda hisobdan chiqariladi.
Sanjar akaning oylik xarajatlari: ijara 5 400 000, ish haqi 6 200 000, reklama 900 000, bank 300 000. Jami 12 800 000 so'm. Ularni partiya bilan qo'shib 150 taga bo'lsak, 84 350 000 / 150 = 562 333 so'm chiqadi. Bu raqam ish bermaydi: u shu oyda nechta partiya kelganiga qarab ko'tarilib-tushib turadi. Shuning uchun davr xarajatlari va tovar tannarxi alohida hisoblanadi.
Ustama va marja: bu ikki xil raqam
Ikkala ko'rsatkich doim adashtiriladi va bu adashish pulga tushadi.
Ustama tannarx ustiga qancha qo'shganingizni ko'rsatadi: ustama = (sotish narxi - tannarx) / tannarx × 100%
Marja yalpi daromad sotish narxining qancha qismini tashkil qilishini ko'rsatadi: marja = (sotish narxi - tannarx) / sotish narxi × 100%
Tannarxi 477 000 so'm bo'lgan akkumulyator 636 000 so'mga sotiladi. Birlikdan yalpi daromad - 159 000 so'm.
- Ustama: 159 000 / 477 000 = 33,3%
- Marja: 159 000 / 636 000 = 25%
Bitta bitim, ikki xil raqam.
Tipik xato
Do'kon egasi 25% marja xohlaydi va 25% ustama qo'yadi. Narx 477 000 × 1,25 = 596 250 so'm bo'ladi. Yalpi daromad 119 250, marja esa 119 250 / 596 250 = 20%. Kerakli 25% dan besh punkt kam, yillik aylanmada bu farq o'nlab million so'mga aylanadi.
Marjani ustamaga o'tkazish formulasi: ustama = marja / (1 - marja).
25% marja uchun: 0,25 / 0,75 = 33,33%. Sotish narxini bo'lish orqali olish qulayroq: 477 000 / 0,75 = 636 000 so'm. Tekshirish: (636 000 - 477 000) / 636 000 = 25%.
Hisobdan chiqarish usullari: FIFO va o'rtacha qiymat
Bitta tovarning xarid narxi partiyadan partiyaga o'zgaradi. Xaridor javondan akkumulyator olganda, uni qaysi narxda hisobdan chiqarishni hal qilish kerak. Buxgalteriya hisobining milliy standartlari ikki ishchi yondashuvga ruxsat beradi: FIFO (birinchi kelgan birinchi ketadi) va o'rtacha vaznli qiymat.
Boshlang'ich ma'lumotlar
Sentabr oyida akkumulyatorlar harakati:
| Sana | Operatsiya | Soni, dona | Narx, so'm | Summa, so'm |
|---|---|---|---|---|
| 01.09 | Oy boshiga qoldiq | 50 | 450 000 | 22 500 000 |
| 05.09 | Kirim | 150 | 477 000 | 71 550 000 |
| 20.09 | Sotuv | 120 | - | - |
| 25.09 | Kirim | 70 | 501 000 | 35 070 000 |
| 30.09 | Sotuv | 90 | - | - |
Oy davomida 270 dona tovar, jami 22 500 000 + 71 550 000 + 35 070 000 = 129 120 000 so'mlik. Sotilgani 210 dona, oy oxiriga 60 dona qoldi.
FIFO
Eng eski partiyalardan boshlab hisobdan chiqaramiz.
20.09 sotuvi, 120 dona: 50 dona 450 000 dan = 22 500 000, qo'shimcha 70 dona 477 000 dan = 33 390 000. Sotilgan tovar tannarxi - 55 890 000 so'm. Omborda 80 dona 477 000 dan qoladi.
30.09 sotuvi, 90 dona: 80 dona 477 000 dan = 38 160 000, 10 dona 501 000 dan = 5 010 000. Jami 43 170 000 so'm.
Sotilgan tovar tannarxi jami: 55 890 000 + 43 170 000 = 99 060 000 so'm. Qoldiq: 60 dona × 501 000 = 30 060 000 so'm.
O'rtacha vaznli qiymat
Har bir kirimdan keyin o'rtacha narxni qayta hisoblaymiz.
05.09 dan keyin: (22 500 000 + 71 550 000) / (50 + 150) = 94 050 000 / 200 = 470 250 so'm. 120 dona sotuv: 120 × 470 250 = 56 430 000. Qoldiq 80 dona, 37 620 000 so'm.
25.09 dan keyin: (37 620 000 + 35 070 000) / (80 + 70) = 72 690 000 / 150 = 484 600 so'm. 90 dona sotuv: 90 × 484 600 = 43 614 000. Qoldiq 60 dona, 29 076 000 so'm.
Sotilgan tovar tannarxi jami: 56 430 000 + 43 614 000 = 100 044 000 so'm. Qoldiq: 29 076 000 so'm.
Taqqoslash
| Ko'rsatkich | FIFO | O'rtacha vaznli |
|---|---|---|
| Sotilgan tovar tannarxi | 99 060 000 | 100 044 000 |
| Ombordagi qoldiq | 30 060 000 | 29 076 000 |
| 133 560 000 tushumda yalpi foyda | 34 500 000 | 33 516 000 |
Farq - 984 000 so'm. Xarid narxlari o'sganda FIFO tannarxni pastroq, foydani yuqoriroq ko'rsatadi, o'rtacha vaznli usul esa sakrashlarni tekislaydi. Aylanma solig'ida usul tanlash soliq summasiga ta'sir qilmaydi: 133 560 000 × 4% = 5 342 400 so'm, qaysi usul bo'lishidan qat'i nazar. Umumiy rejimda foyda farqi soliq farqini beradi: 984 000 × 15% = 147 600 so'm.
Usul bir marta tanlanadi, hisob siyosatida mustahkamlanadi va yil davomida o'zgartirilmaydi. Bir xil tovarli do'kon uchun o'rtacha vaznli usul qulayroq, yaroqlilik muddati va partiyalar muhim bo'lgan joyda FIFO aniqroq.
Tovar kirimi: hujjatlar va ESF
Partiya hujjatlardan keyingina sizning tovaringizga aylanadi. Kirimda kerak bo'ladiganlar:
- yetkazib beruvchi bilan shartnoma yoki hisob;
- elektron hisob-faktura (ESF);
- tashish uchun tovar-transport nakladnoyi;
- import bo'lsa - yuk bojxona deklaratsiyasi, invoys, boj to'lovi hujjatlari;
- faktik soni nakladnoyga mos kelmasa - qabul qilish dalolatnomasi.
ESFlar my.soliq.uz orqali yoki Didox, Faktura.uz kabi operatorlar orqali rasmiylashtiriladi. Hujjat ikkala tomonning ERI bilan imzolanadi va soliq organi tizimiga tushadi.
Qog'oz nakladnoy nega QQSni hisobga olishga yaramaydi
Tovar xaridi bo'yicha kiruvchi QQS faqat ESF mavjud bo'lganda hisobga olinadi. Qog'oz nakladnoy, skan yoki messenjerdagi surat bunga yaramaydi.
Misol. Tovar QQSsiz 52 000 000 so'mga olindi, QQS 12% - 6 240 000, to'lovga 58 240 000. Sotuv QQSsiz 75 000 000, sotuv QQSi 9 000 000. ESF bo'lsa byudjetga 9 000 000 - 6 240 000 = 2 760 000 so'm ketadi. ESF bo'lmasa hisobga olish yo'q va to'liq 9 000 000 to'lanadi. Bitta qabul qilinmagan hujjat 6 240 000 so'mga tushadi.
6 foizli maxsus rejim va kiruvchi QQS
Savdo, xizmatlar va umumiy ovqatlanish uchun 6% stavkali maxsus QQS rejimi amal qiladi (2030 yil 1 yanvarigacha). Stavka past, lekin kiruvchi QQS hisobga olinmaydi. Savdo uchun bu hal qiluvchi tafsilot: yetkazib beruvchining butun QQSi tovar tannarxiga o'tirib qoladi.
O'sha 52 000 000 so'mlik xaridda maxsus rejimda partiya tannarxi 58 240 000 so'mga aylanadi, soliq esa soliq solinadigan aylanmadan 6% stavkada kiruvchi soliqni chegirmasdan hisoblanadi. Foydani o'z raqamlaringizda hisoblash kerak: u ESFli xaridlar ulushiga va ustama darajasiga bog'liq.
Qoldiqlar va inventarizatsiya
Hisob qoldig'i - jadvalingiz yoki dasturingiz ko'rsatadigan raqam. Faktik qoldiq - javonda turgan tovar. Ular kamdan-kam mos keladi.
Qanchalik tez-tez sanash kerak
Kamida yiliga bir marta, yillik hisobotdan oldin. Aylanmasi tez do'kon uchun tez-tez sanash foydali:
- yuruvchi guruhlar - har oy;
- butun assortiment - chorakda bir marta;
- to'liq inventarizatsiya - yiliga bir marta va moddiy javobgar shaxs almashganda.
Qanday rasmiylashtiriladi
Tartib oddiy: inventarizatsiya o'tkazish to'g'risida buyruq chiqariladi, komissiya tayinlanadi, sanash sanasiga hisob qoldiqlari qayd etiladi, faktik tovar sanaladi va inventarizatsiya ro'yxatiga kiritiladi. Tafovutlar solishtirma qaydnomaga o'tkaziladi va moddiy javobgar xodim bilan birga imzolanadi.
Kamomad va ortiqcha
Sanjar akada hisob bo'yicha 60 ta akkumulyator, faktik 56 ta. Kamomad - 4 dona. O'rtacha vaznli 484 600 so'mlik narxda bu 1 938 400 so'm.
Keyin nima qilish hal qilinadi. Aybdor shaxs bo'lsa va moddiy javobgarlik to'g'risida shartnoma imzolangan bo'lsa, summa xodimdan undiriladi. Aybdor topilmasa, kamomad xarajatga chiqariladi, umumiy rejimda esa uni foyda solig'i bazasini kamaytirishi uchun asoslash kerak bo'ladi.
Ortiqcha tovar bozor qiymatida kirim qilinadi va daromadga qo'shiladi. Muntazam ortiqcha chiqishi omad emas, kirimning bir qismi hisobga tushmayotganining belgisi.
Kassa, marketpleyslar va qaytarishlar
Chakana tushum fiskal moduli bor onlayn kassa orqali o'tadi, ma'lumot real vaqtda soliq organiga uzatiladi. Har bir chek ombor qoldig'ini kamaytirishi kerak. Kassa va ombor alohida yashasa, qoldiqlar birinchi oydayoq ajralib ketadi.
Uzum Market va Wildberries dagi savdo qo'shimcha qatlam qo'shadi. Tovar jismonan marketpleys omboriga ketadi, lekin xaridorga sotilgunicha sizniki bo'lib qoladi. Hisobda uni alohida modda sifatida ko'rsatish kerak: "marketpleys omboridagi tovarlar". Platforma hisoboti kechikib keladi va komissiya, logistika, saqlash summalarini o'z ichiga oladi - bular tovar tannarxiga emas, davr xarajatlariga kiradi.
Qaytarishlar teskari o'tkazmani talab qiladi: tovar qanday tannarxda ketgan bo'lsa, o'shanday qoldiqqa qaytadi, tushum va soliq bazasi esa kamayadi. Marketpleysdan qaytarish ko'pincha savdo bo'lgan oydan boshqa oyda keladi va uni yo'qotib qo'yish oson.
Aylanma solig'i va umumiy rejim: tannarx qayerda soliqqa ta'sir qiladi
Bu farqni doim yodda tutish kerak.
| Parametr | Aylanma solig'i | Umumiy rejim |
|---|---|---|
| Baza | Tushum | Foyda |
| Stavka | YATT uchun 1%, yuridik shaxs uchun 4% | Foyda solig'i 15% |
| Tannarx soliqni kamaytiradimi | Yo'q | Ha |
| Usul tanlovi soliqqa ta'sir qiladimi | Yo'q | Ha |
| Hisobot | Har oy, 15-sanagacha | Umumiy rejim qoidalari bo'yicha |
Aylanma solig'ida ombor hisobi boshqaruv va QQS uchun ishlaydi. Umumiy rejimda esa u soliq summasini bevosita belgilaydi: oshirilgan tannarx inspektorning e'tiroziga, kamaytirilgani ortiqcha to'lovga olib keladi.
Soliq organi qoldiqlarda nimani tekshiradi
Asosiy nazorat vositasi - ma'lumotlarni solishtirish. Kiruvchi ESFlar qancha tovar olganingizni, kassa fiskal ma'lumotlari va chiquvchi ESFlar qancha sotganingizni ko'rsatadi. Farq omborda turishi shart.
Savol tug'diradigan holatlar:
- xarid ko'p, tushum kam, omborda esa shunchalik summalik qoldiq yo'q;
- javondagi tovar ESFsiz kelgan;
- hisobotdagi qoldiqlar inventarizatsiya ro'yxatlariga mos kelmaydi;
- hisobda yillar davomida jismonan mavjud bo'lmagan tovar turadi.
O'zbekistonda jarimalar bazaviy hisoblash miqdorida o'lchanadi. 2026 yil 1 sentabrdan BHM 440 000 so'mga teng, shuning uchun 5 BHM - 2 200 000 so'm, 10 BHM - 4 400 000, 20 BHM - 8 800 000 so'm. Aniq qoidabuzarlik tarkibi va uning miqdori kodeksda ko'rsatilgan, lekin summalar darajasi o'rtacha do'kon uchun ham sezilarli.
Hisobni nima bilan yuritish
| Vosita | Kimga mos | Cheklov |
|---|---|---|
| Google Sheets yoki Excel | 200-300 pozitsiyagacha, bitta do'kon | Qo'lda kiritish, formula xatolari, kassa bilan bog'lanmagan |
| Ombor hisobi dasturi | Bir necha yuz pozitsiya, 1-3 nuqta | Sozlash va uni yurituvchi odam kerak |
| Kassa va ESF bilan integratsiyalangan bulutli xizmat | O'sayotgan chakana savdo, marketpleyslar | Abonent to'lovi, internetga bog'liqlik |
Tanlov mantiqi oddiy: ombor sanog'i yarim kun olar ekan, jadval yetadi. Pozitsiyalar yuzlab bo'lib, nuqtalar bittadan ko'payganda jadval siz tuzatishga ulgurganingizdan tezroq yolg'on ko'rsata boshlaydi.
Kichik do'kon uchun amaliy minimum
Do'kon bitta va xodim bitta bo'lsa ham, majburiy yuritiladiganlar:
- Har bir tovar pozitsiyasi uchun kartochka: kirim, chiqim, donada qoldiq.
- Har bir partiya bo'yicha birlik tannarxi, yetkazib berish taqsimlangan holda.
- Kirim hujjatlari papkasi: ESF, nakladnoylar, deklaratsiyalar.
- Kassa tushumini tovar hisobdan chiqishi bilan har oy solishtirish.
- Yuruvchi guruhlarni chorakda bir marta qayta sanash.
- Yillik inventarizatsiya, ro'yxat va imzolar bilan.
Bu to'plam haftasiga bir necha soat oladi va dekabrda buxgalterga kelib qoladigan muammolarning katta qismini yopadi.
Tez-tez uchraydigan xatolar
Yetkazib berish va bojxona oy xarajatiga ketadi. Tannarx kamaytirilgan, ustama haqiqiydan yuqori ko'rinadi, do'kon o'ylaganidan arzonroq sotadi.
Sotish narxi marja o'rniga ustama orqali hisoblanadi. Har bir savdo bir necha foizni yo'qotadi.
Hisobdan chiqarish usuli yil o'rtasida almashtiriladi. Oylarni solishtirish imkonsiz bo'ladi, inspektorda savol tug'iladi.
Tovar "arzonroq" degan sabab bilan ESFsiz olinadi. Yetkazib beruvchi chegirmasi odatda yo'qotilgan QQS hisobidan va tovar kelib chiqishi bo'yicha riskdan kichik bo'ladi.
Egasining shaxsiy xaridlari do'kon orqali o'tadi. Qoldiq buziladi, tafovutni tushuntirib bo'lmaydi.
Qaytarilgan tovar omborga qayta kirim qilinmaydi. Tovar javonda turadi, hisobda yo'q, inventarizatsiyada ortiqcha chiqadi.
Inventarizatsiya "chamalab" o'tkaziladi. Ro'yxat va imzosiz natija hujjat hisoblanmaydi.
Savol-javob
Aylanma solig'idagi YATT ombor hisobini yuritishi shartmi? Soliq tushumdan hisoblanadi va tannarx unga ta'sir qilmaydi. Lekin tovar bo'yicha birlamchi hujjatlarni saqlash kerak, javondagi tovarning kelib chiqishini har holda tasdiqlashga to'g'ri keladi.
Qog'oz nakladnoy bo'yicha QQSni hisobga olsa bo'ladimi? Yo'q. Hisobga olish uchun my.soliq.uz yoki operator orqali rasmiylashtirilgan elektron hisob-faktura kerak.
Savdo uchun 6% maxsus rejim yoki oddiy 12% QQS qaysi biri foydali? Xaridlar tuzilishiga bog'liq. 6% rejimda kiruvchi QQS hisobga olinmaydi, shuning uchun u ko'proq ESFsiz yoki QQS to'lamaydiganlardan xarid qiladiganlarga mos keladi. Hisobni o'z raqamlaringizda qilish kerak.
Inventarizatsiyani qanchalik tez-tez o'tkazish kerak? To'lig'ini kamida yiliga bir marta va moddiy javobgar shaxs almashganda. Yuruvchi guruhlarni har oy qayta sanash foydali.
Aybdor topilmasa, kamomad bilan nima qilish kerak? Solishtirma qaydnoma rasmiylashtiriladi, tovar hisobdan chiqariladi, hujjatlar saqlanadi. Umumiy rejimda hisobdan chiqarishni asoslash kerak, aks holda u foyda solig'i bazasini kamaytirmaydi.
Uzum yoki Wildberries omborida yotgan tovar qanday hisobga olinadi? O'z tovaringiz sifatida, alohida modda bilan ajratilgan holda. Platforma komissiyasi va logistikasi tovar tannarxiga kirmaydi, bu davr xarajatlari.
FIFO va o'rtacha vaznli usul o'rtasidagi tanlov aylanma solig'iga ta'sir qiladimi? Yo'q. Baza tushumdan hisoblanadi. Umumiy rejimda ta'sir qiladi, chunki u yerda soliq foydadan olinadi.