Ko'pchilik YATT ochayotganda «4% to'layman, hammasi tamom» deb o'ylaydi. Amalda bir oz boshqacha. SSTga INPS qo'shiladi, xodim bo'lsa — ijtimoiy soliq va JSHSHIR ham. Va hatto daromad bo'lmagan oyda ham to'lanadigan minimal summalar bor.
Ushbu maqolada ortiqcha so'zsiz aniq raqamlar keltiriladi: uchta real hisob-kitob misoli, «daromad» sifatida nima hisoblanishi va 2026 yilgi joriy stavkalar. O'qib bo'lganingizdan so'ng o'z vaziyatingiz uchun aniq soliq yukini bilasiz.
YATT soliq tizimlari: nima tanlaydi va nima uchun
O'zbekistonda YATT bir necha soliq rejimlarida ishlashi mumkin:
Soddalashtirilgan soliq tizimi (SST) — daromaddan 4%. Kichik biznes uchun eng keng tarqalgan rejim. Murakkab hisob-kitob yo'q: pul oldingiz — 4% ni davlatga berdingiz.
Umumiy soliq tizimi (OSSoliq) — foyda solig'i 15% yoki aylanmadan soliq 3% (ayrim toifalar uchun). Katta xarajatli, soliq bazasini kamaytirish foydali biznes uchun mos.
Patent tizimi — oylik belgilangan to'lov, miqdori faoliyat turi va mintaqaga qarab farqlanadi. Deklaratsiya yo'q, EHF yo'q. Faqat ruxsat etilgan faoliyat turlarida.
Bu maqolada SST ko'rib chiqiladi — savdo, xizmat ko'rsatish, ishlab chiqarish va onlayn-biznesda YATTlarning aksariyati aynan shu rejimda ishlaydi.
SST da nima soliq solinadi
Bu to'g'ri tushunish muhim, chunki bu yerda ko'p xato qilinadi.
SST uchun daromad — tadbirkorlik faoliyatidan olingan barcha pul tushumi. Bunday daromadlarga quyidagilar kiradi:
- Kassa orqali naqd to'lovlar
- Mijozlardan hisob-raqamga o'tkazmalar
- Terminal orqali to'lovlar (bank kartalari)
- PAYME, Click, Uzum Pay va boshqa to'lov tizimlari orqali o'tkazmalar
Bunday daromadlarga quyidagilar kirmaydi:
- Ta'minotchilardan qaytarilgan pullar
- Siz oladigan qarzlar (bu daromad emas)
- YATT hisob-raqamiga kiritadigan shaxsiy mablag'laringiz
Asosiy nuqta: SSTda xarajatlar chegirilmaydi. Tovar sotib olishga 3 million sarflagan bo'lsangiz — muhim emas. Tushum 5 million — soliq 5 milliondan. Bu ataylab shunday qilingan: rejimning soddaligi — xarajatlarni hujjatlar bilan tasdiqlash shart emas.
Shuning uchun SST yuqori marja (xizmatlar, IT, konsalting) bo'lganda foydali va past marja (10–15% ustama bilan oziq-ovqat savdosi) bo'lganda foydali bo'lmasligi mumkin.
Soliq №1: SST — daromaddan 4%
4% stavka ko'pchilik faoliyat turlari uchun asosiy hisoblanadi. Istisnolar mavjud:
- Zargarlik buyumlarini savdo qilish — yuqori stavka
- Bir qator litsenziyalanuvchi faoliyat turlari — boshqa stavkalar
- Yillik aylanma 1 milliard so'mdan oshsa — OSSoliqqa o'tish majburiy
Hisob-kitob oddiy. Choraklik tushum × 4% = to'lanadigan soliq.
Misol: 2026 yil I chorak uchun tushum — 12 million so'm. Soliq: 12 000 000 × 4% = 480 000 so'm.
Qachon to'lanadi: har chorakda, hisobot choragidan keyingi oyning 20-kuniga qadar.
| Chorak | Davr | To'lash muddati |
|---|---|---|
| I chorak | yanvar – mart | 20 aprelgacha |
| II chorak | aprel – iyun | 20 iyulgacha |
| III chorak | iyul – sentyabr | 20 oktyabrgacha |
| IV chorak | oktyabr – dekabr | keyingi yil 20 yanvargacha |
SST bo'yicha deklaratsiya yiliga bir marta topshiriladi — keyingi yilning 1 martiga qadar. Avans to'lovlari esa har chorakda.
Soliq №2: INPS — jamg'arma pensiya tizimiga badal
INPS — Individual Jamg'arma Pensiya Hisobraqamlari. Bu qattiq ma'noda soliq emas, balki pensiya badali. Ammo har bir YATT uni to'lashi shart.
Stavka: daromaddan (aylanmadan) 0,1%.
Minimal miqdor: oyiga kamida 1 BHM (bazaviy hisob-kitob miqdori). 2026 yilda 1 BHM = 340 000 so'm. Demak, oyda INPS minimumi — 340 000 so'm, chorakda — 1 020 000 so'm.
Bu muhim: agar choraklik tushumingiz 5 million bo'm bo'lsa ham (0,1% = 5 000 so'm) — baribir chorakda kamida 1 020 000 so'm to'lashingiz shart.
INPS qachon muhim bo'ladi: choraklik tushum 1 020 000 000 so'mdan (ya'ni chorakda 1 mlrd dan) oshganda — aylanmaning 0,1% minimumdan oshadi. Ko'pchilik YATTlar uchun minimal INPS — oyda belgilangan 340 000 so'm.
Qachon to'lanadi: har oyda, keyingi oyning 15-kuniga qadar.
Soliq №3: Xodimlar bo'lsa
Hech bo'lmaganda bitta xodim yollaganingizda, shaxsiy soliqlaringizga ularning ish haqidan solinadigan soliqlar qo'shiladi.
Ijtimoiy soliq — ish haqidan 12%
Ish beruvchi hisoblangan ish haqidan Ijtimoiy ta'minot fondiga 12% to'laydi. Bu ish haqidan tashqari.
Xodimga 2 000 000 so'm hisoblandi → ish beruvchi fondga qo'shimcha 240 000 so'm to'laydi.
JSHSHIR — xodim ish haqidan 12%
JSHSHIR — jismoniy shaxslar daromad solig'i. Uni xodim to'laydi, ammo ish beruvchi ushlab qoladi va o'tkazadi. Stavka — ish haqi summasidan 12%.
Xodimga 2 000 000 hisoblandi → 240 000 JSHSHIR ushlab qolindi → qo'lga 1 760 000 oladi.
Xodimning pensiya badali — 0,1%
Xodim ham ish haqidan o'z pensiya hisobraqamiga 0,1% to'laydi. Ish beruvchi ushlab qoladi.
Oyiga 2 000 000 so'm maoshli xodimning real narxi:
| Modda | Summa |
|---|---|
| Hisoblangan ish haqi | 2 000 000 |
| Ijtimoiy soliq (12%, YATT hisobidan) | 240 000 |
| JSHSHIR (12%, ish haqidan ushlab qolindi) | 240 000 |
| Xodim pensiya badali (0,1%) | 2 000 |
| Xodim qo'liga oladigan summa | 1 758 000 |
| YATT uchun umumiy xarajat | 2 240 000 |
Amalda: xodim ish beruvchiga «oq» ish haqidan 12% qimmatroq tushadi.
Hisob-kitob misollari: ikki xil vaziyat
Misol 1: Tikuvchi Maftuna, oylik daromad 3 million so'm, Toshkent
Yolg'iz ishlaydi, xodimsiz. SST, tushum — 3 000 000 so'm/oy.
Oylik hisob-kitob:
- SST: 3 000 000 × 4% = 120 000 so'm (chorakda to'lanadi, oylik hisobda)
- INPS: minimal 340 000 so'm/oy (0,1% = 3 000 < minimumdan kam)
Oyda jami soliqlar: 120 000 + 340 000 = 460 000 so'm
Qoladi: 3 000 000 − 460 000 = 2 540 000 so'm
Effektiv soliq stavkasi: 15,3%
Xulosa: kichik daromad uchun INPS asosiy yuk. 3 mln/oy daromadda belgilangan INPS daromadning 11% ni tashkil qiladi.
Misol 2: IT-dasturchi Jasur, oylik daromad 8 million so'm, xodimsiz
Masofadan ishlaydi, SST, tushum — 8 000 000 so'm/oy.
Oylik hisob-kitob:
- SST: 8 000 000 × 4% = 320 000 so'm
- INPS: minimal 340 000 so'm/oy (0,1% = 8 000 < minimumdan kam)
Oyda jami soliqlar: 660 000 so'm
Qoladi: 8 000 000 − 660 000 = 7 340 000 so'm
Effektiv soliq stavkasi: 8,25%
Xulosa: 8 mln/oy daromadda yuk ikki barobar pasayadi — INPS o'z ahamiyatini yo'qotmoqda. SST pastligicha qolmoqda. IT xizmatlarida bu bir necha million so'm xarajat bo'lmagan holda ajoyib nisbat.
Jadval: turli daromadlarda yuk
| Oylik tushum | SST 4% | INPS | Jami (xodimsiz) | Daromaddan % |
|---|---|---|---|---|
| 1 000 000 | 40 000 | 340 000 | 380 000 | 38% |
| 3 000 000 | 120 000 | 340 000 | 460 000 | 15,3% |
| 5 000 000 | 200 000 | 340 000 | 540 000 | 10,8% |
| 8 000 000 | 320 000 | 340 000 | 660 000 | 8,25% |
| 15 000 000 | 600 000 | 340 000 | 940 000 | 6,3% |
| 30 000 000 | 1 200 000 | 340 000 | 1 540 000 | 5,1% |
Minimal INPS (340 000/oy) tushum 340 000 000 so'm/oygacha bo'lganda amal qiladi.
SST qachon nofoydalanadi va OSSoliqni ko'rib chiqish kerak
SST — foyda emas, aylanmadan soliq. Bu past marjada uni nofoydalanadi.
Oddiy misol: siz ulgurji sotuvchisiz, tovarni 8% ustama bilan sotasiz. 100 millionga sotib oldingiz, 108 millionga sotdingiz. Foyda — 8 million. SST solig'i: 108 000 000 × 4% = 4 320 000. Bu foydangizning 54%.
OSSoliqda foyda solig'ini to'lagan bo'lardingiz: 8 000 000 × 15% = 1 200 000. Farq — OSSoliq foydasiga 3 120 000 so'm.
SST va OSSoliq tenglashadigan rentabellik chegarasi: ustama taxminan 26-27%. Marja yuqoriroq bo'lsa — SST foydali. Pastroq bo'lsa — OSSoliqni hisoblang.
OSSoliqqa o'tish, shuningdek, QQS to'lovchi yirik yuridik shaxslar bilan ishlaydigan va ular uchun chegirmali EHF yozadigan uchun ham dolzarb.
To'lovlar choraklik kalendari
Muhim: to'lovni kechiktirganlik uchun jarima — qarz summasidan kuniga 0,033% penyа. Oylik kechikish uchun — taxminan summaning 1%. Oz, ammo yoqimsiz.
Yanvar
- 15-kuniga qadar: dekabr uchun INPS
- 20-kuniga qadar: o'tgan yil IV chorak uchun SST avans to'lovi
Fevral–mart
- Har oy 15-kuniga qadar: INPS
- Har oy (xodimlar bo'lsa): ijtimoiy soliq va JSHSHIR — 15-kuniga qadar
Aprel
- 15-kuniga qadar: mart uchun INPS
- 20-kuniga qadar: I chorak uchun SST avans to'lovi
Iyul
- 20-kuniga qadar: II chorak uchun SST avans to'lovi
Oktyabr
- 20-kuniga qadar: III chorak uchun SST avans to'lovi
Keyingi yil yanvar
- 20-kuniga qadar: IV chorak uchun SST avans to'lovi
- 1 martgacha: SST bo'yicha yillik deklaratsiya
YATTlar uchun soliq imtiyozlari va kamaytirishlar
Ko'pchilik tadbirkorlar bilmaydi, ammo O'zbekiston qonunchiligida YATTlar uchun ayrim imtiyozlar mavjud. Ulardan foydalanmaslik — bu bepul pulni qoldirish bilan barobar.
Yangi tadbirkor imtiyozi
2022 yildan boshlab birinchi marta YATT ro'yxatidan o'tayotgan shaxslar uchun birinchi 6 oy davomida SST stavkasi 2% ga teng etildi (oddiy 4% o'rniga). Bu imtiyoz faqat birinchi ro'yxatdan o'tish uchun amal qiladi va keyingi YATT lar uchun takrorlanmaydi.
Amaliy misol: agar birinchi 6 oyda oylik tushum 5 million so'm bo'lsa, har oyda 100 000 so'm (5 000 000 × 2%) emas, balki 200 000 so'm (5 000 000 × 4%) to'lashingiz kerak bo'ladi. Farq oyiga 100 000 so'm, 6 oy uchun — 600 000 so'm tejash.
Nogironligi bo'lgan tadbirkorlar uchun imtiyozlar
O'zR Soliq kodeksiga muvofiq, I va II guruh nogironligi bo'lgan shaxslar tadbirkorlik faoliyati bilan shug'ullansa, SST stavkasi 50% ga kamaytirilishi mumkin. Aniq shartlar va to'liq ro'yxat soliq.uz saytida joylashgan.
Ijtimoiy sohada faoliyat ko'rsatuvchilar uchun
Ta'lim xizmatlari, tibbiy xizmatlar va ijtimoiy xizmatlar bo'yicha bir qator YATT toifalari uchun imtiyozli SST stavkalari qo'llanilishi mumkin. Ro'yxat har yili yangilanadi, shuning uchun o'z faoliyat turingiz uchun mavjud imtiyozlarni cabinet.tax.gov.uz da tekshiring.
Soliqlarni to'g'ri rejalashtirish: amaliy maslahatlar
Alohida hisob-raqam oching
Ko'plab YATTlar uchun eng oddiy va eng muhim maslahat — soliq uchun alohida hisob-raqam yoki alohida qop («soliq qopi») oching. Har oyda tushumning 10–15% ini u yerga o'tkazing. Choraklik to'lov vaqtida pul tayyor bo'ladi va stressdan xalos bo'lasiz.
To'lovlar muddatini eslatma sifatida qo'ying
Telefon kalendaringizga uch oylik eslatma o'rnating:
- Har oy 14-si: INPS eslatmasi
- Chorak oy 19-si: SST avans eslatmasi
Kechikish — bu pul yo'qotish. Kuniga 0,033% penyа ko'p emas, lekin unutuvchanlik odati katta jarimaga olib kelishi mumkin.
Soliq deklaratsiyasini o'z vaqtida tekshiring
Yillik deklaratsiyani 1 martdan 2–3 hafta oldin tayyorlashni boshlang. Bu vaqt yetarli — ma'lumotlarni solishtirish, xatoliklarni tuzatish va muddatdan avval topshirish imkonini beradi. Oxirgi kunda topshirish — server yuklanishi va texnik muammolar xavfi.
Har chorakda bank ko'chirmalarini soliq hisobotlari bilan solishtiring
Soliq idorasi bank hisoblaringizni ko'radi. Agar bank ko'chirmasi va sizning deklaratsiyangiz o'rtasida tafovut bo'lsa — tekshiruv yoki qo'shimcha hisoblash ehtimoli ortadi. Har chorak oxirida 30 daqiqa sarflab, raqamlarni solishtiring.
Ko'p uchraydigan xatolar
Xato 1: INPS ni moliyaviy rejalashtirish da hisoblamaslik. YATT «soliq 4%» hisobidan foyda rejalashtiradi, keyin kutilmaganda INPS — yana oyiga 340 000 so'm. 2 mln/oy daromadda bu ustiga 17%.
Xato 2: Karta to'lovlarini «daromad emas» deb hisoblash. Ba'zi YATTlar faqat naqd pul daromad deb o'ylaydi. Hisob-raqamga, terminal orqali, PAYME orqali barcha tushum — SST solinadigan tushum.
Xato 3: Boshqa manbalardan olingan daromadni deklaratsiya qilmaslik. YATT hisob-raqami orqali emas pul olsa — baribir deklaratsiyaga kiritish kerak.
Xato 4: Choraklik avans taxminiy summa deb o'ylash. SST bo'yicha avans to'lovi chorakning faktik tushumi bo'yicha hisoblanadi. Kam ko'rsatish — qo'shimcha hisoblash va jarima uchun asos.
Xato 5: «Daromad bo'lmadi» deb INPS to'lamaslik. Minimal INPS daromad mavjudligidan qat'iy nazar to'lanadi — bu majburiy badal.
Ko'p so'raladigan savollar (FAQ)
YATT uchun soliq imtiyozlari bormi? Ha, mavjud. Eng keng tarqalgani — yangi tadbirkor imtiyozi: birinchi marta YATT ro'yxatidan o'tuvchilar uchun dastlabki 6 oy SST stavkasi 2% (oddiy 4% o'rniga). Nogironligi bo'lgan tadbirkorlar (I va II guruh) uchun SST 50% kamaytirishi mumkin. Ayrim mintaqalar va maxsus iqtisodiy zonalarda qo'shimcha imtiyozlar amal qiladi. Ta'lim va ijtimoiy xizmatlar ko'rsatuvchi YATT lar uchun ham imtiyozli stavkalar mavjud — to'liq ro'yxatni cabinet.tax.gov.uz da o'z faoliyat turingiz bo'yicha tekshiring.
Soliqni muddatidan oldin to'lash mumkinmi? Ha, to'liq mumkin va bu uchun hech qanday jarima yoki to'siq yo'q. Muddatidan oldin to'lash — foydali odatlardan biri: pul bor paytida to'lab qo'yish muddatdagi unudchanlik tufayli jarima to'lash xavfini bartaraf etadi. Cabinet.tax.gov.uz da istalgan vaqt to'lov amalga oshirish imkoniyati bor. Kechiktirsangiz esa — kuniga 0,033% penya hisoblanaveradi.
Bir nechta faoliyat turi bo'lsa, alohida soliq to'lanadimi? Yo'q. SST da barcha faoliyat turlaridan olingan daromad yagona soliq bazasiga qo'shiladi va 4% stavka umumiy tushum bo'yicha hisoblanadi. Masalan, dizayner va repetitor bo'lib bitta YATT ostida ishlasangiz — ikkala faoliyat daromadi qo'shilib, yig'indi summadan 4% to'lanadi. Har bir faoliyat uchun alohida OKVEA ko'rsatiladi, lekin soliq ularni ajratmaydi.
Naqd pul tushumi ham soliq bazasiga kiradimi? Ha, albatta. Naqd pul kassasi, POS-terminal, PAYME, Click, bank o'tkazmasi — barcha kanal orqali olingan pul SST uchun daromad hisoblanadi. «Naqd pul ko'rinmaydi» deb o'ylash xato: kassa apparati ma'lumotlari soliq bazasiga ulangan, tekshiruv paytida naqd inkasso hujjatlari ham talab qilinadi. Naqd tushumi yo'q ko'rsatib, bank ko'chirmasi bilan tafovut bo'lsa — bu qo'shimcha hisoblash va jarima uchun asos.
BHM nima va u soliqlarga qanday ta'sir qiladi? BHM — bazaviy hisob-kitob miqdori. 2026 yilda 340 000 so'mni tashkil etadi. Minimal INPS hisoblash (oyiga 1 BHM), shuningdek jarimalar va ijtimoiy to'lovlarni hisoblash uchun ishlatiladi. BHM miqdori hukumat tomonidan belgilanadi, odatda yiliga bir marta qayta ko'rib chiqiladi.
SST solig'ini xarajatlar hisobiga kamaytirish mumkinmi? Yo'q. SST — foyda emas, aylanmadan (tushumdan) soliq. Xarajatlar chegirilmaydi. Bu rejimning «soddaligi uchun to'lov».
YATT butun chorak ishlamasa soliq to'lash kerakmi? SST — yo'q (tushum yo'q, soliq yo'q). INPS — ha, nol tushumda ham oyiga kamida 1 BHM to'lanishi kerak. Amalda YATT faqat mavjudligi uchun INPS to'laydi.
Yillik aylanma 1 milliard so'mdan oshsa nima bo'ladi? Umumiy soliq tizimiga (OSSoliq) o'tish majburiy. Buxgalteriya hisobotini topshirish, xarajatlarni hisobga olish, QQS to'lash kerak bo'ladi (yillik aylanma 1 mlrd dan oshsa — QQS to'lovchi sifatida avtomatik ro'yxatdan o'tiladi).
Aylanma kassa yoki bank bo'yicha hisoblanadimi? Ikkalasi ham. Barcha daromad — naqd ham, naqdsiz ham — SST hisoblash uchun yig'iladi. Soliq idorasi bank tushumlarini banklar bilan avtomatik ma'lumotlar almashinuvi orqali ko'radi.
SST'dagi YATT qanday deklaratsiyalar topshirishi kerak? Asosiy — SST bo'yicha yillik deklaratsiya (1 martgacha). Shuningdek, choraklik avans to'lovlari hisob-kitobi. Xodimlar bo'lsa — JSHSHIR va ijtimoiy soliq bo'yicha choraklik hisobot. Barchasi cabinet.tax.gov.uz orqali.
Avans to'lovlarini to'lamasdan yil oxirida hammasini to'lash mumkinmi? Yo'q. Choraklik avans to'lovlari majburiy. To'lanmasa — kuniga 0,033% penyа. Tizimli buzilishda — jarimaviy sanksiyalar.
YATT bir necha faoliyat turi bilan shug'ullansa — turli stavkalar? SSTda 4% stavkasi butun aylanmaga qo'llaniladi. Faoliyat turlaridan biri boshqa rejim talab qilsa — to'g'ri rasmiylashtirish bo'yicha soliq maslahatchisiga murojaat qiling.
Xotin/er nomiga YATT ochib, soliq yukini kamaytirish mumkinmi? Rasman har bir kishi bitta YATTga ega bo'lishi mumkin. Turmush o'rtog'ining haqiqiy biznesi bo'lsa — u o'z YATTini ro'yxatdan o'tkazishi mumkin. Faqat soliqni kamaytirish maqsadida sun'iy biznesni parchalash — soliq organining soliq to'lashdan bo'yin tovlash sifatida qayta tasniflash xavfi.
SST'dagi YATTga onlayn kassa kerakmi? 2023 yildan savdo nuqtalari, jamoat ovqatlanishi va bir qator xizmat ko'rsatuvchi bizneslar uchun onlayn kassa majburiy. Ro'yxat kengayib bormoqda. Faoliyat turingiz uchun dolzarb talablarni soliq.uz da aniqlang.
Xulosa: 2026 yilda YATTning real yuki
Xodimsiz SST'dagi YATT uchun minimal yuk:
- SST 4% butun tushumdan — har chorakda
- INPS 340 000 so'm oyiga — daromaddan qat'iy nazar
Oylik daromad 5 million so'm bo'lsa real yuk — taxminan 10,8%. Daromad 3 million bo'lsa — taxminan 15,3% (belgilangan INPS tufayli). Daromad qancha ko'p bo'lsa, foiz yuk shuncha past.
Xodimlarni yollaganingizda har bir ish haqiga 12% ijtimoiy soliq qo'shing — bu sizning to'g'ridan-to'g'ri xarajatingiz.
Ko'pchilik xizmat ko'rsatuvchi va savdo YATTlari uchun SST optimal tanlov. Faqat 25–27% dan past marja yoki yiliga 1 mlrd so'm chegarasini oshganda qayta ko'rib chiqish kerak.