Toshkentlik tikuvchi Hulkar opa besh yil davomida hech qanday rasmiy maqomisiz ishladi. Buyurtmalar qabul qildi, kartaga pul oldi. Hammasi yaxshi ketayotgandi — toki bir kuni bank unga qo'ng'iroq qilib, muntazam tushayotgan mablag'larning manbasini tushuntirishni so'ramaguncha. Soliq inspeksiyasi ham sezdi. Natija — uch yillik soliqni qayta hisoblash va jarima. Agar u dastlab YATT ochganida, har chorakda atigi 4% to'lardi. Bugun aniq gaplashamiz: O'zbekistonda YATT qanday soliqlar to'laydi, qachon va qanday usulda, kech to'lashning oqibatlari nima.
YATT uchun soliq rejimlari: qaysi birini tanlash kerak
O'zbekistonda YATT uch xil soliq rejimidan birida ishlashi mumkin. Tanlov ro'yxatdan o'tishda amalga oshiriladi, lekin keyinchalik o'zgartirish mumkin.
Soddalashtirilgan soliq tizimi (SST) — eng mashhur variant
SST — bu yalpi daromaddan 4% stavka. Foyda emas, xarajatlar chegirilgandan keyingi daromatdan emas — balki hisobingizga yoki kassangizga tushgan barcha summadan.
Bu nima uchun qulay: murakkab xarajat hisobini yuritishingiz shart emas. Soliq organiga mablag'ni biznesga sarflaganingizni isbotlash kerak emas. 5 million oldingiz — 200 ming to'ladingiz. Hammasi shu.
2026 yilda SST uchun aylanma chegarasi: yiliga 1 milliard sum. Oshib ketsangiz — avtomatik ravishda UST ga o'tasiz.
| Ko'rsatkich | SST (4%) |
|---|---|
| Soliq bazasi | Yalpi daromad (barcha tushum) |
| Stavka | 4% |
| Hisobot | Choraklik deklaratsiya |
| QQS | Yo'q |
| Murakkablik | Past |
| Chegara | 1 mlrd sum/yil |
Kamchiligi: QQS to'lovchilar bilan ishlay olmaysiz. Yirik kompaniyalar sizning xarajatlaringizni hisobga ololmaydi.
Umumiy soliq tizimi (UST) — foyda solig'i + QQS
UST — bu foyda solig'i 15% + QQS 12%. Soliq foydadan (daromad minus xarajat) hisoblanadi, QQS esa alohida to'lanadi.
Qachon UST foydali: agar xarajatlar aylanmaning 60% dan ortiq bo'lsa, 15% foydadan 4% yalpi daromaddan ko'ra arzon tushishi mumkin. Bundan tashqari, yirik kompaniyalar bilan ishlashda QQS hisob-fakturalarini berish imkoniyati bo'ladi.
Misol: YATT ning oylik tushumlari 20 mln sum, xarajatlar (ijara, material, transport) 14 mln sum. Foyda 6 mln sum.
- SST bo'yicha: 20 mln × 4% = 800 ming sum/oy
- UST bo'yicha: 6 mln × 15% = 900 ming sum/oy (shu holatda SST foydali)
Agar xarajatlar 17 mln bo'lganda: foyda 3 mln, UST = 450 ming — SST dan arzon.
Belgilangan soliq — ayrim faoliyat turlari uchun
Ba'zi faoliyat turlari uchun (ko'cha savdosi, bozor savdosi, ayrim xizmatlar) mahalliy hokimiyat organlar tomonidan belgilanadigan qat'iy oylik summa mavjud. Miqdori mintaqaga va faoliyat turiga qarab farqlanadi.
Bu rejim oddiy, lekin har doim ham qulay emas: kam topadigan vaqtlarda ham to'lashga majbursiz.
YATT to'laydigan barcha soliqlar: to'liq ro'yxat
Ko'pchilik faqat asosiy soliq haqida biladi. Aslida YATT to'lashi kerak bo'lgan bir necha turdagi to'lovlar mavjud.
1. Asosiy soliq (SST yoki UST)
Yuqorida batafsil ko'rib chiqdik. Ko'pchilik uchun bu SST — chorakda bir marta, har chorak tugagandan so'ng 20 kun ichida.
To'lov jadvali:
| Chorak | To'lov muddati |
|---|---|
| I chorak (yanvar–mart) | 20 aprelgacha |
| II chorak (aprel–iyun) | 20 iyulgacha |
| III chorak (iyul–sentabr) | 20 oktyabrgacha |
| IV chorak (oktyabr–dekabr) | 20 yanvargacha (keyingi yil) |
Muhim: Soliq avans tarzida, ya'ni chorak davomida kutilayotgan daromad asosida to'lanadi. Yil oxirida aniqlashtirish deklaratsiyasi topshiriladi.
2. INPS — pensiya sug'urtasi to'lovlari
Bu soliq ko'pchilik YATT uchun kutilmagan bo'ladi. INPS (Individual pensiya jamg'armasiga sug'urta badali) — majburiy to'lov.
- Stavka: daromadning 0,1%
- Minimal miqdor: oyiga 1 BHM (2026 yilda 340 000 sum)
- Ya'ni, hatto 3 million sum ishlagan bo'lsangiz ham, oyiga kamida 340 000 sum INPS to'lashingiz shart
Bu to'lov pensiya balllaringizni shakllantiradi. To'lamasangiz — jarima emas, lekin kelajakda pensiya kam bo'ladi.
3. Xodimlar bo'lsangiz — qo'shimcha soliqlar
Agar YATT sifatida xodim yollamoqchi bo'lsangiz, ish haqidan ushlab qolish va to'lash majburiyati paydo bo'ladi:
- JSST (daromad solig'i): Xodim ish haqidan 12% ushlab qolinadi
- Ijtimoiy soliq: Ish beruvchi (ya'ni siz) tomonidan ish haqining 12% ustiga qo'shimcha to'lanadi
- Mehnat.uz da ro'yxatdan o'tish: Har bir xodim 3 kun ichida rasmiy mehnat shartnomasi bilan ro'yxatga olinishi shart
Real hisob: oyiga turli daromadlarda qancha to'laydi
Nazariyadan ko'ra, real raqamlar yaxshiroq tushuntiradi. SST rejimida ishlovchi YATT ning oylik yukini ko'rib chiqaylik:
Misol 1: Tikuvchi (oylik tushum 3 mln sum)
- SST: 3 000 000 × 4% = 120 000 sum/oy (yiliga 1 440 000 sum)
- INPS: minimal — 340 000 sum/oy
- Jami yuk: 460 000 sum/oy — daromadning 15,3%
Hulkar opa shu misolda — 3 million topadi, 460 ming to'laydi. Qolgani uniki.
Misol 2: Repetitor (oylik tushum 6 mln sum)
- SST: 6 000 000 × 4% = 240 000 sum/oy
- INPS: 6 000 000 × 0,1% = 6 000 — lekin minimal chegara 340 000, shuning uchun 340 000 sum/oy
- Jami yuk: 580 000 sum/oy — daromadning 9,7%
Misol 3: Dasturchi-frilanser (oylik tushum 15 mln sum)
- SST: 15 000 000 × 4% = 600 000 sum/oy
- INPS: 15 000 000 × 0,1% = 15 000 — lekin minimal chegara 340 000, shuning uchun 340 000 sum/oy
- Jami yuk: 940 000 sum/oy — daromadning 6,3%
Daromad oshgan sari effektiv soliq foizi kamayadi — chunki INPS minimal qat'iy summada qoladi.
cabinet.tax.gov.uz: soliqni qanday to'lash
To'lovlar o'tkazishdan oldin tizimga ro'yxatdan o'tish kerak.
Qadam 1: Shaxsiy kabinetga kirish
- cabinet.tax.gov.uz ga kiring
- OneID orqali autentifikatsiya qiling (my.gov.uz bilan bog'liq)
- YATT sifatida ro'yxatdan o'tganingizni tasdiqlang — ЯТТ maqomi avtomatik ko'rinishi kerak
Qadam 2: Deklaratsiya topshirish
Chorak tugagach, sistem sizga deklaratsiya topshirish eslatmasini yuboradi:
- "Hisobotlar" → "YaTT soddалashtirilgan soliq deklaratsiyasi" ni tanlang
- Chorak uchun yalpi daromadni kiriting
- Tizim soliq summasini avtomatik hisoblaydi
- "Yuborish" tugmasini bosing
Qadam 3: To'lovni amalga oshirish
To'lash usullari:
- Payme Business — eng qulay, barcha banklar bilan ishlaydi
- Click — alternativa, bir xil qulay
- Bank o'tkazmasi — kutish vaqti 1-3 ish kuni
- UzCard/Humo karta — ba'zi banklar shaxsiy karta orqali ham qabul qiladi
Kech to'lash jarimasi: qancha va qanday hisoblanadi
Ko'pchilik YATTlar «keyinroq to'layman» deb kechiktiradi. Natijalar quyidagi:
Asosiy jarima: har kechiktirilgan kun uchun soliq summasining 0,033%
Misol: Siz 400 000 sum soliq to'lashingiz kerak edi, lekin 30 kun kechiktirdingiz.
- Jarima: 400 000 × 0,033% × 30 = 3 960 sum
Kichik ko'rinadi. Lekin yirik summalar bilan 6-12 oy kechiktirilsa, jarima sezilarli bo'ladi:
- 10 mln sum soliq, 90 kun kechikish → 297 000 sum jarima
Qo'shimcha sanksiyalar:
- Qasddan soliq to'lamaslik: soliq summasining 50% gacha jarima
- Deklaratsiya topshirmaslik: 1-5 BHM (340 000 – 1 700 000 sum)
- Ikkinchi marta buzish: yuqoriroq stavkalar
Cabinet.tax.gov.uz da qarzni qanday tekshirish mumkin
- Kabinetga kiring
- "Soliq holati" yoki "Qarzdorlik" bo'limini oching
- Joriy qarz va hisoblangan jarimalar ko'rsatiladi
Yaxshi ko'nikma: har oyning 15-sanasida kabinetga kirib tekshirib qo'ying.
Soliq rejimlari bo'yicha eng ko'p so'raladigan savollar
1. SST da xarajatlarni hisobga olish mumkinmi?
Yo'q. SST ning mohiyati shundaki, siz barcha daromaddan 4% to'laysiz — xarajatlaringizdan qat'iy nazar. Xarajatlar katta bo'lsa, UST sizga foydali bo'lishi mumkin.
2. Chorak boshida pul ko'p bo'lsa, keyingi chorakda kam bo'lsa nima bo'ladi?
SST bo'yicha har chorak uchun haqiqiy daromad asosida to'laysiz. Kam topgan chorakda kam to'laysiz. Yil oxirida umumiy hisob-kitob qilinadi.
3. YATT sifatida QQS to'lovchi kompaniyalar bilan ishlash mumkinmi?
Ishlash mumkin, lekin ular sizning xarajatlaringizdan QQS ni hisobga ololmaydi (chunki siz QQS hisob-fakturasi bermaganiz). Bu yirik B2B shartnomalar uchun muammo bo'lishi mumkin.
4. Aylanmam 1 milliarddan oshib ketsa nima bo'ladi?
Tizim avtomatik ravishda sizni UST ga o'tkazadi. O'sha chorakdan boshlab UST (foyda solig'i + QQS) qoidalari amal qila boshlaydi.
5. Pensiya to'lovlarini o'tkazib yuborsam nima bo'ladi?
INPS to'lovlari uchun jarima unchalik qattiq emas, lekin kelajakda pensiya miqdori kamayadi. Bundan tashqari, bank kredit berish paytida INPS to'lovlari tarixini tekshirishi mumkin.
6. Soliq qancha vaqt saqlangan ma'lumotlar bo'yicha tekshiruv o'tkazishi mumkin?
O'zbekiston qonunchiligiga ko'ra, soliq organlari oxirgi 5 yil bo'yicha tekshiruv o'tkazish huquqiga ega.
7. Rasmiy maqomsiz to'lovlar olsam, bank blokirovka qilishi mumkinmi?
Ha. Banklar muntazam tushayotgan summalar uchun daromad manbasini tushuntirishni so'rashi mumkin. Siz rasmiy maqomda bo'lmasangiz, bu muammolarga olib kelishi mumkin.
8. Soliq deklaratsiyasini muddatida topshirmasam, lekin to'lovni o'z vaqtida amalga oshirsam nima bo'ladi?
Deklaratsiyasiz to'lov qilinsa ham, deklaratsiyani topshirmaslik uchun alohida jarima (1-5 BHM) qo'llaniladi. Ikkalasini ham o'z vaqtida bajarish kerak.
9. Bir nechta faoliyat turi bo'lsa, barchasi uchun 4% to'lanadimi?
Ha. Agar siz SST rejimida bo'lsangiz, barcha daromadlaringizdan yagona 4% to'lanadi — faoliyat turi va manbadan qat'iy nazar.
10. SST dan UST ga yil o'rtasida o'tsa bo'ladimi?
Qoida bo'yicha — yo'q. Rejimni faqat yil boshida o'zgartirish mumkin (yangi soliq yili uchun). Aylanma chegarasi oshganda esa avtomatik o'tkaziladi.
Soliq imtiyozlari va chegirmalar
Ko'pchilik YATT lar soliq imtiyozlari mavjudligini bilmaydi yoki shunchaki tekshirib ko'rmaydi. Bir necha yuz ming so'mni tejash mumkin bo'lganda bu e'tiborsizlik qimmatga tushishi mumkin.
Yangi tadbirkorlar uchun imtiyozlar. O'zbekistonda ayrim viloyatlar va hududiy tadbirkorlik dasturlari doirasida birinchi bir yoki ikki yil uchun soliq imtiyozlari taqdim etiladi. Bu ko'proq mahalliy hokimiyatlar qaroriga bog'liq. Andijon, Namangan, Farg'ona viloyatlarida ayrim sanoat va qishloq xo'jaligi sohasidagi YATTlar uchun alohida sharoitlar mavjud bo'lgan. Ro'yxatdan o'tishdan oldin mahalliy hokimlik yoki ITVB (Ishbilarmonlik muhitini takomillashtirish bo'yicha vazirlik)ga murojaat qilib tekshirish foydali.
Nogironlar va alohida himoya guruhlar uchun imtiyozlar. Birinchi va ikkinchi guruh nogironlar YATT sifatida belgilangan soliqning 50% gacha imtiyozga ega bo'lishi mumkin. Bu holat Soliq kodeksining tegishli moddasida belgilangan. Bundan tashqari, nogironlar va nafaqaxo'rlarning oila a'zolari tomonidan yuritiladigan kichik bizneslar uchun ham chegirmalar qo'llanilishi mumkin — bu masala hududiy soliq organlariga bog'liq.
Viloyat hokimliklari tomonidan beriladigan mahalliy imtiyozlar. O'zbekiston qonunchiligi mahalliy hokimyat organlariga ma'lum faoliyat turlari uchun soliq imtiyozlari berish vakolatini beradi. Masalan, qishloq hududlarida xizmat ko'rsatish, hunarmandchilik, qo'l ishi sohasida faoliyat yurituvchi YATTlar uchun belgilangan soliq miqdori pasaytirilishi mumkin. Bu imtiyozlar rasmiy saytlarda e'lon qilinmaydi — to'g'ridan-to'g'ri soliq inspeksiyasiga borish kerak.
UST rejimida kasbiy rivojlanish xarajatlarini hisobga olish. Agar siz UST rejimida ishlasangiz va foydadan 15% to'lasangiz — o'z malakangizni oshirish uchun qilgan xarajatlaringiz: kurslar, sertifikatlar, ixtisoslik kitoblari va treninglar — xarajat sifatida hisobga olinishi mumkin. Bu foydani kamaytiradi va shunga mos ravishda soliq summasini ham. SST da bu imkoniyat yo'q, lekin UST da har bir so'mlik kasbiy xarajat soliq bazasini kamaytiradi.
Soliq inspeksiyasi tekshiruvi: qanday tayyorlanish kerak
Soliq tekshiruvi — ko'pchilik tadbirkorni qo'rqitadigan mavzu. Aslida tayyorlik bo'lsa, bu muammo emas.
Tekshiruv qachon bo'lishi mumkin. Soliq organlari rejalashtirilgan (odatda 3 yilda bir) va rejalashtirilmagan (shikoyat yoki shubha asosida) tekshiruvlarni o'tkazadi. YATT lar, ayniqsa kichik daromadlilar, kamdan-kam tekshiriladi. Lekin bank hisobingizda tushunarsiz operatsiyalar ko'paysa yoki hisobotlarda nomuvofiqlik aniqlansa — tekshiruv ehtimoli oshadi.
Nima tekshiriladi. Asosan: deklaratsiyalardagi daromad va haqiqiy bank oborotining muvofiqligi; INPS to'lovlari tarixi; xodimlar bo'lsa — mehnat shartnomalari va ish haqi to'lovlari; kassa operatsiyalari (agar faoliyat naqd pul bilan bog'liq bo'lsa).
Qanday tayyorlanish kerak. Har chorak oxirida bir qisqa tekshiruv odat qiling: deklaratsiyani topshirdingizmi, to'lovni o'tkazdingizmi, INPS hisoblangan va to'langanmi. Barcha to'lov hujjatlarini (bank ko'chirmalari, kvitansiyalar) kamida 5 yil saqlang — bu qonuniy talab. Agar xorijiy to'lovlar bo'lsa — shartnomalar va hisob-fakturalarni ham saqlang.
Tekshiruv vaqtida huquqlaringiz. Soliq organi tekshiruvchi dalolatnomani imzolatishdan oldin, siz tushuntirish berishingiz va hujjatlarni ko'rsatishingiz kerak. Agar dalolatnomada noto'g'ri ma'lumot bo'lsa — imzolamang va norozilik bildiring. 10 ish kuni ichida yuqori soliq organiga shikoyat qilish huquqingiz bor.
Soliq tizimini tanlaganda asosiy mezon
Quyidagi jadval sizga tanlov qilishda yordam beradi:
| Holat | Tavsiya |
|---|---|
| Jismoniy shaxslarga xizmat ko'rsatish | SST 4% |
| Yirik kompaniyalar bilan ishlash (B2B) | UST (QQS bilan) |
| Aylanma > 1 mlrd sum/yil | UST (majburiy) |
| Xarajatlar > daromadning 60% | UST hisoblash |
| Birinchi yil, daromad noaniq | SST (sodda boshlanish) |
Soliq muddatlarini eslatib turuvchi tizim yaratish
Amaliyotda ko'pchilik YATT muddatlarni esdan chiqargani uchun jarima to'laydi — bilmaslik uchun emas. Oddiy eslatma tizimi bu muammoni hal qiladi.
Kalendarni sozlang. Telefon yoki kompyuter kalendaringizga yil boshida to'rtta eslatma qo'shing: 15 aprel, 15 iyul, 15 oktyabr, 15 yanvar. Bu — to'lov muddatidan 5 kun oldin. Bu vaqtda cabinet.tax.gov.uz ga kirib deklaratsiyani topshiring va to'lovni bajaring.
Telegram eslatmalar. Ba'zi soliq maslahatchilari va hisobdorlik xizmatlar Telegram kanallar orqali muddatlarni eslatib turadi. Bunday kanallarga obuna bo'lish — bepul va qulay yechim.
Yil oxirida bir marta umumiy tekshiruv. Yanvar oyida o'tgan yilning barcha chorakclik to'lovlarini, INPS to'lovlarini va deklaratsiyalarni cabinet.tax.gov.uz da ko'rib chiqing. Agar biror chorakda ortiqcha yoki kam to'langan bo'lsa — tuzatish deklaratsiyasi orqali balanslashtirish mumkin.
Keng tarqalgan xatolar
Xato 1: INPS ni unutish
Ko'pchilik YATT faqat SST haqida o'ylaydi. INPS minimal 340 000 sum/oyni ham e'tibordan qochirmang.
Xato 2: Naqd pulni daromadga kiritmaslik
Kartaga tushgan pul ham, naqd pul ham — barchasi soliq bazasiga kiradi. "Naqd ko'rinmaydi" degan fikr xatoli: tekshiruv vaqtida hamma narsa aniqlanadi.
Xato 3: Deklaratsiyani kechiktirib, to'lovni oldin amalga oshirish
Ba'zilar oldin to'lab, keyin deklaratsiya topshiradi. Lekin deklaratsiyasiz to'lov to'g'ri hisoblanmaydi — tizim ikkala hujjatni birga ko'radi.
Xato 4: Rejimsiz ishlay berish
YATT ro'yxatdan o'tganingizdan so'ng, soliq organi sizni avtomatik SST ga o'tkazadi — agar siz boshqa rejimni tanlamasangiz. Lekin faoliyat turingizga qarab belgilangan soliq yoki UST afzalroq bo'lishi mumkin. Ro'yxatdan o'tishda rejimni ongli ravishda tanlang.
Soliqlarni rejalashtirish: amaliy maslahatlar
Soliq to'lash — majburiyat. Lekin uni qanday rejalashtirish — sizning tanlovingiz. Bir nechta amaliy usul bor, ularni ko'pchilik bilmaydi yoki bilsa ham qo'llamaydi.
Soliq uchun alohida hisob-raqam — oddiy, lekin samarali qadam. Har bir to'lov kelganda daromadning 5–10% ni darhol alohida hisob-raqamga yoki alohida saqlash joyiga o'tkazing. Chorak oxirida to'lash vaqti kelganda pul tayyor turadi. Ko'pchilik YATTlar "chorak oxirigacha topib beraman" deb yuradi — va oxirida kutilmagan xarajatlar tufayli to'layolmaydi.
Chorak boshida avans to'lash imkoniyati. Soliq kodeksi bo'yicha YATTlar chorak tugashini kutmasdan avans to'lov qilishiga ruxsat berilgan. Birinchi oyda pul yaxshi tushgan bo'lsa — soliqning bir qismini darhol to'lang. Bu jarima xavfini kamaytiradi va qolgan ikki oyga moliyaviy yuk kamayadi.
Yillik tuzatish deklaratsiyasi haqida. SST da har chorak avans deklaratsiya topshiriladi. Lekin yil oxirida (yanvar oyida) haqiqiy daromad asosida tuzatish deklaratsiyasi taqdim etish mumkin. Agar biror chorakda siz kam daromad olgan bo'lsangiz va ko'p to'lagan bo'lsangiz — ortiqcha summa qaytarilishi yoki keyingi chorakka o'tkazilishi mumkin.
INPS ni muntazam to'lash — kreditga ham ta'sir qiladi. Ko'pchilik INPS ni ixtiyoriy deb o'ylaydi — aslida majburiy. Muntazam to'lovlar tarixi bank kredit arizasi ko'rib chiqilganda inobatga olinadi. Yillar davomida INPS to'lagan YATT — banklar nazarida ishonchli qarz oluvchi.
1 milliard so'mga yaqinlashganda MChJ ga o'tishni rejalashtiring. Daromad aylanmasiz 800–900 million so'm ga yetganda endi kutmaslik kerak. O'tish — vaqt va kuch talab qiladi: MChJ ochish, hisob-raqamni o'tkazish, buxgalter yollash, shartnomalarni qayta tuzish. Bu ishlarni bosim ostida qilish o'rniga, oldindan tayyorgarlik ko'ring. Ideal holda: 700–750 million so'm aylanmada reja tuzishni boshlang.
Xulosa
O'zbekistonda YATT bo'lib ishlash moliyaviy jihatdan juda qulay: SST rejimida faqat 4% to'laysiz, hujjatlar unchalik ko'p emas, deklaratsiyani online topshirish mumkin. Asosiy qoida — muddatlarni unutmaslik va INPS haqida eslab qolish.
Agar siz hali rasmiy maqomga ega bo'lmasangiz, bugun my.gov.uz orqali YATT ochishni ko'rib chiqing — ro'yxatdan o'tish bepul va bir ish kunida amalga oshiriladi.
Soliqlaringizni to'g'ri hisoblashga yordam kerak? Saytimizda bepul soliq kalkulyatorimiz mavjud — bir necha soniyada o'z yukingizni aniqlang.